۱۰۰ روز پس از اعتراضات خونین ۱۸ و ۱۹ دی، ابعاد سرکوب هنوز روشن نیست. دهها هزار نفر بازداشت، احضار یا بازجویی شدهاند، هزاران پرونده در دستگاه قضایی جمهوری اسلامی در جریان است و همزمان با اعدام معترضان و قطع طولانیمدت اینترنت، بسیاری از خانوادهها از سرنوشت عزیزانشان بیخبرند.
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ از هفتم دی با اعتصاب و تجمع کسبه و بازاریان در تهران آغاز شد و در مدت کوتاهی به دیگر اقشار گسترش یافت و دانشجویان، کارگران و شهروندان معترض به آن پیوستند و اعتراضات به یکی از گستردهترین خیزشهای سالهای اخیر تبدیل شد.
در ۱۸ و ۱۹ دی، این اعتراضات به اوج رسید و سرکوب نیز به همان نسبت شدت گرفت.
در پی برخورد نیروهای امنیتی و انتظامی، هزاران نفر کشته و زخمی و دهها هزار نفر بازداشت، احضار یا بازجویی شدند.
به گزارش شورای سردبیری ایراناینترنشنال، بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در جریان سرکوب هدفمند اعتراضات کشته شدند.
در کنار این آمار، نهادهای حقوق بشری شمار بازداشتشدگان را بیش از ۵۰ هزار نفر برآورد کردهاند و برخی منابع مستقل از احضار یا بازجویی بیش از ۱۰۰ هزار نفر خبر دادهاند.
۱۰۰ روز پس از کشتار خونین معترضان در دیماه ۱۴۰۴، نام و روایت شماری از کشتهشدگان و اعدامشدگان بار دیگر در حافظه عمومی ایرانیان برجسته شده است. نامهایی که در ۴۸ سال گذشته، از خاوران تا خیزشهای سالهای اخیر، از سوگ خانوادگی فراتر رفته و به نمادهای دادخواهی تبدیل شدهاند.
جمهوری اسلامی در نزدیک به ۴۸ سال گذشته با اعدام، شکنجه، سرکوب خیابانی و کشتار معترضان، هزاران خانواده را داغدار کرده است.
در این میان، برخی قربانیان بهواسطه شیوه جانباختن، روایت بازماندگان، تصویرها و صداهای بهجامانده و ایستادگی خانوادهها، به چهرههایی ماندگار در حافظه جمعی ایرانیان بدل شدهاند.
آنچه این نامها را متمایز کرده، نه ارزش بیشتر جان آنان، بلکه تبدیل شدن زندگی و مرگشان به زبان عمومی دادخواهی است.
گاهی یک گورستان، یک جمله کوتاه، یک فایل صوتی یا صدای مادری در سوگ، و گاهی ویدیویی از مراسم خاکسپاری، نامی را از دل سوگ شخصی بیرون آورده و به نشانهای جمعی برای اعتراض و مطالبه عدالت بدل کرده است.
این گزارش تنها به بخشی از این نامها میپردازد. نامهایی که در پی جنایتهای بیشمار جمهوری اسلامی، از اعدامهای دهه ۶۰ تا جانباختگان خیزشهای اخیر، به اشکال مختلف در حافظه جمعی ایرانیان ماندگار شدهاند.
از خاوران تا قتلهای زنجیرهای؛ حافظهای که پاک نشد
دادخواهی در ایران از همان سالهای نخست استقرار جمهوری اسلامی و کشتارهای سال ۱۳۵۸ آغاز شد و در دهه ۶۰، با خاوران، صورتی ماندگار و تاریخی پیدا کرد.
خاوران، محل دفن شماری از زندانیان سیاسی اعدامشده دهه ۶۰ و کشتار ۱۳۶۷، به یکی از روشنترین نشانههای این حافظه جمعی بدل شد.
خاوران فقط محل دفن نیست. نشانی جنایتی است که حکومت کوشیده بپوشاندش و خانوادههایی نگذاشتهاند این تاریخ دفن شود. خانوادههای اعدامشدگان بارها گفتهاند خاوران فقط جغرافیای آنان نیست، بلکه تاریخ مشترک حذفشدگان و مبارزان راه آزادی و عدالت است.
حکومت در سالهای گذشته با محدود کردن حضور خانوادهها، بستن درهای خاوران و جلوگیری از برگزاری مراسم، کوشیده این حافظه را کنترل کند. اما همین محرومیت و ایستادگی، خاوران را به یکی از ریشههای اصلی دادخواهی در ایران بدل کرده است. جایی که حفظ نام کشتهشدگان، خود بخشی از مبارزه برای حقیقت شده است.
در دهه ۷۰، با قتلهای سیاسی-زنجیرهای این مسیر به شکلی دیگر ادامه یافت. قتل سازمانیافته نویسندگان، روشنفکران و منتقدان حکومت، از داریوش فروهر و پروانه اسکندری تا محمد مختاری و محمدجعفر پوینده، نشان داد حذف مخالفان تنها به زندان و اعدام محدود نیست.
با وجود گذشت دههها، بسیاری از ابعاد این پروندهها همچنان مبهم مانده و همین ابهام، در کنار جایگاه فرهنگی و سیاسی قربانیان، نام آنان را به بخشی از حافظه دادخواهی در ایران تبدیل کرده است.
اعتراضات که در ابتدا به دلیل تورم افسارگسیخته، قیمت بالای مواد غذایی و کاهش ارزش پول ملی و فساد مالی در سطوح بالا کشور آغاز شد، به سرعت به جنبشی گستردهتر با مطالبه پایان حکومت اسلامی تبدیل شد.[۵۹] اعتراضاتی که با بازاریان در بازار بزرگ تهران آغار گردید و سپس دانشجویان با آن همراه شدند، به زودی به سایر شهرهای بزرگ و شهرکهای کوچک گسترش یافت و معترضان شعارهای ضدحکومتی سر دادند.[۶۰][۶۱] این اعتراضات از بخش محافظهکاری سنتی بازار، که سالها همسو با حاکمیت بهشمار میرفت، برخاست و نشاندهنده ژرفایش شکافهای اقتصادی و سیاسی بود؛ بهگونهایکه معترضان با تجمعات آشکار، سر دادن شعارهای ضدحکومتی همزمان با رویدادهایی مانند استعفای رئیس کل بانک مرکزی، اعتراض خود را ادامه دادند. نیروهای امنیتی با اقداماتی مانند استفاده از گاز اشکآور واکنش نشان دادند، در حالی که معترضان در برخی موارد به اعتراضات ادامه دادند.[۶۲][۶۳][۶۴]
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا هشدار داد در صورتی که ایران به شلیک و کشتار خشونتآمیز معترضان مسالمتآمیز دست بزند، ایالات متحده آمریکا از آنان حمایت خواهد کرد.[۶۵] اگرچه اعتراضات عمدتاً بدون رهبر بود، اما در ۱۸ دی، پس از فراخوان رضا پهلوی، پسر آخرین شاه ایران برای اعتراضات یکپارچه، تشدید شد.[۶۶][۶۷] تا پیش از قطع سراسری اینترنت در شامگاه ۱۸ دی، اعتراضات در همهٔ استانهای ایران و حدود ۱۹۰ شهر ادامه داشت.[۶۸] در ۱۸ دی، ۱٫۵ میلیون معترض به خیابانهای تهران آمدند و تا ۱۹ دی، طبق گفتهٔ یک دیپلمات اروپایی ناشناس با استناد به اطلاعات، دستکم ۵ میلیون نفر در سراسر کشور در حال اعتراض بودند.[۶۹] پهلوی خواستار گذار مسالمتآمیز و همهپرسی برای تعیین نظام سیاسی آینده ایران شده است.[۷۰] حکومت ایران در تلاشی برای جلوگیری از سازماندهی معترضان، دسترسی به اینترنت حتی در سطوح داخلی و خدمات تلفنی را قطع کرد،[۷۱][۷۲] و طبق معمول ایالات متحده و اسرائیل را به دامنزدن به اعتراضات متهم کرد.[۷۳]
پس از حضور گستردهٔ مخالفان در تظاهرات ۱۸ دی، بهگفتهٔ دیدبان حقوق بشر، نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی دست به کشتار گستردهٔ معترضان زدند.[۵۴] علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران معترضان خیابانی را به «تحریکشدگی» و «مزدوری دشمن» متهم کرد و دستور داد اعتراضات «به هر وسیلهٔ لازم» سرکوب شود؛ به دنبال این دستور، نیروهای امنیتی با هدف «شلیک برای کشتن» وارد عمل شدند.[۷۴] در بحبوحه قطعی اینترنت، نیروهای امنیتی استفاده از مهمات جنگی علیه تظاهرکنندگان را تشدید کردند و حکومت نظامی در بسیاری از شهرهای ایران برقرار شد.[۷۵][۶۸] در پیامد این اقدامات، رژیم جمهوری اسلامی ایران، بزرگترین کشتار در تاریخ معاصر ایران را پدیدآورد.[۷۶][۷۷] گزارششده که بیمارستانها مملو از معترضان مجروح بوده است که بسیاری از آنها دچار جراحات ناشی از اصابت گلوله بودند.[۷۸] با وجود قطعی اینترنت، در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶، گاردین گزارشهای متعددی از تیراندازی نیروهای امنیتی به تظاهراتکنندگان را مستند کرد و یک شاهد عینی اظهار داشت که «صدها جسد» را در سراسر تهران دیده است.[۷۹]سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تأیید کرد که به معترضان شلیک شده است و این امر نگرانی بینالمللی در مورد حقوق بشر را برانگیخت.[۸۰] هزاران نفر نیز در جریان این سرکوب خشونتآمیز دستگیر شدند،[۸۱] و بازداشتشدگان مورد ناپدید شدن قهری، شکنجه و سایر بدرفتاریها، از جمله خشونت جنسی، قرار گرفتهاند.[۸۲]
تا اوایل بهمن، تایم، گاردین و ایران اینترنشنال، به نقل از مقامات بهداشت محلی، گزارش دادند که بین ۳۰٬۰۰۰ تا ۳۶٬۵۰۰ معترض در طول ۱۸ و ۱۹ دی کشته شدهاند.[۸۳][۸۴][۸۵] طبق گزارش مرکز بینالمللی حقوق بشر، در جریان اعتراضات دستکم ۴۳٬۰۰۰ معترض کشته و ۳۵۰٬۰۰۰ معترض، از جمله ۱۰٬۰۰۰ مورد نابینایی، مجروح شدند.[۸۶] خبرگزاری فعالان حقوق بشر (هرانا) مستقر در ایالات متحده، ۷٬۰۰۷ مورد مرگ، از جمله حداقل ۶٬۴۸۸ معترض را تأیید و ۱۱٬۷۴۴ مرگ دیگر را نیز در دست بررسی اعلام کرد.[۸۷] سازمان حقوق بشر ایران، مستقر در نروژ نیز تعداد کشتهشدگان را ۳۴۲۸ معترض ثبت کرده است.[۸۸] دولت ایران ۳٬۱۱۷ مورد مرگ را گزارش کرد، در حالی که مقامات بهداشت محلی گفتند که تعداد کل کشتهها میتواند به ۳۰٬۰۰۰ نفر برسد.[۸۹][۹۰] بسیاری از نهادهای حقوق بشری، مقیاس جغرافیایی، شدت و میزان کشتارهای انجامشده توسط نیروهای امنیتی در جریان این اعتراضات را معادل جنایت علیه بشریت دانستند.[۹۱][۷۵]شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد طی برگزاری یک نشست اضطراری، با تصویب قطعنامهای سرکوب مرگبار معترضان در ایران را به شدت محکوم کرد.[۹۲] برخی منابع این رویدادها را «مرگبارترین سرکوب دولتی دربرابر معترضان در تاریخ معاصر» و «نسلکشی در تاریکی دیجیتال» بیان کردند و خواستار اقدام جهانی برپایه اصل مسئولیت حفاظت (RtoP) شدند.[۹۳][۹۴][۹۵]
در ۲ اسفند، موج دوم اعتراضات دانشجویی در آغاز ترم تحصیلی جدید در چندین دانشگاه ایران آغاز شد که شامل تحصن و تظاهرات در محوطه دانشگاه بود.[۹۶] ناآرامیهای مجدد همزمان با چهلمین روز یادبود کشتهشدگان اعتراضات دی بود و شعارهایی علیه علی خامنهای و همچنین درخواستهایی برای بازگشت و جایگزینی رضا پهلوی مطرح شد.[۹۷] در جریان این ناآرامیها، یک دانشجوی دانشگاه علم و صنعت ایران در تهران درگذشت. رسانههای دولتی ایران این مرگ را به «حادثه ناگهانی سلامتی» نسبت دادند.[۹۸] اعتراضات در روزهای بعد نیز ادامه یافت و با آتشزدن پرچم جمهوری اسلامی، برافراشتن پرچم شیر و خورشید و سردادن شعارهای ضدحکومتی برگزار شد.[۹۹] مقامات دانشگاه و نیروهای امنیتی اعتراضات را «غیرقانونی» اعلام کردند، خوابگاههای دانشجویی را بازرسی کردند و شرکتکنندگان مظنون را دستگیر کردند، در حالی که اعضای بسیج و سایر نیروهای امنیتی به معترضان در چندین دانشگاه حمله کردند.[۱۰۰]
پس از آغاز جنگ با آمریکا و اسرائیل از اسفند ۱۴۰۴ و حملات به اهداف دولتی و نظامی، اعتراضات در سراسر ایران علیرغم قطعی مجدد اینترنت و استقرار شدید نیروهای امنیتی، ادامه یافت و به شکل شعارهای شبانه از پنجرهها و پشتبام ساختمانهای مسکونی بود؛ فیلمهایی نشان میداد که نیروهای امنیتی به سمت مردمی که از پنجرهها شعار میدادند، شلیک میکنند.[۱۰۱]کشته شدن علی خامنهای نقطه عطفی بود و با وجود سرکوبهای خشونتآمیز، بهدلیل مرگ او، جشنها و تجمعات شادی در چندین شهر برگزار شد.[۱۰۲] پس از آنکه حکومت در ۱۷ اسفند، مجتبی خامنهای را به عنوان رهبر جدید اعلام کرد، معترضان در محلههای مسکونی شعار «مرگ بر مجتبی» سر دادند.[۱۰۳] رضا پهلوی نیز از مردم خواست که در خانههای خود بمانند و به عنوان نشانهای از وحدت، شعارهای شبانه را ادامه دهند.[۱۰۴] در حالی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تهدید به سرکوب گستردهتر کرده بود، در طول شب چهارشنبهسوری، بسیاری از مردم از محدودیتهای رسمی سرپیچی کردند و در خیابانها جشن گرفتند و نیروهای امنیتی وادار شدند تا در برخی موارد جمعیت را با تیراندازی متفرق کنند.[۱۰۵]
زمینه
تعطیل کردن مغازههای بازار سلطانی تهران به دلیل اعتراض به گرانیها و افزایش قیمت دلار
در ماههای پایانی ۱۴۰۴، اقتصاد ایران با جهش بیمانند نرخ ارز، افت شدید ارزش ریال و شتابگیری تورم همراه بود؛ بهگونهای که بهای هر دلار آمریکا نزدیک به ۱۴۵ هزار تومان رسید. تحلیلگران اقتصادی این دگرگونیهارا را به سیاستهای پولی و مالی دولت، مدیریت بد اقتصادی، کسریهای مزمن بودجه و تداوم تحریمهای بینالمللی نسبت دادند. این فشارها در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ بیشتر شد؛ دورهای که در آن نرخ تورم افسارگسیخته از ۴۰ درصد فراتر رفت و برپایه آمار رسمی، نرخ تورم سالانه تا دسامبر ۲۰۲۵ به ۴۲٫۲ درصد رسید، در حالی که قیمت مواد غذایی ۷۲ درصد افزایش یافت و توان سودآوری کسبوکارها را بسیار سست کرد.[۱۰۶] به گفتهٔ بیبیسی، دولتمردان کمکم بهطور آشکارتری از «مارهایی» که در آستین خود پرورش دادهاند یعنی الیگارشها، تراستیها و کاسبان تحریم حرف میزنند.[۱۰۷]
بنگاههای اقتصادی بهویژه اصناف و بازاریانی که به کالاهای وارداتی وابسته بودند بسیار آسیب دیدند، زیرا نوسانات زیاد نرخ ارز توان قیمتگذاری، تأمین کالا و تداوم فعالیت اقتصادی را از فروشندگان گرفت. اقدامات دولتی نیز این چالشها را برانگیختهتر کرد؛ مانند حذف یارانهها از کالاهای اساسی، اصلاح تعرفههای وارداتی و حذف یارانه نقدی برای نزدیک به ۷ میلیون خانوار در اوایل همان سال، در حالی که نظام قیمتگذاری بنزین به مدل سهنرخی تغییر یافت و هزینه سوخت را برای کسبوکارهای وابسته به حملونقل افزایش داد. همزمان، کاهش شتابان ارزش ریال قدرت خرید و سودآوری را تضعیف کرد و تا اواخر دسامبر ۲۰۲۵ به پایینترین سطح تاریخی خود، یعنی نزدیک به ۱٫۴۴۵ میلیون ریال در برابر هر دلار آمریکا، سقوط کرد؛ رخدادی که واردات را بسیار پرهزینه ساخت و فشارهای تورمی را افزایش داد.[۶۰][۱۰۸][۱۰۹][۱۱۰]
انپیآر گزارش داد که ماهها پیش از آغاز اعتراضات، خشم و نارضایتی همگانی در پی کمبودهای شدید انرژی، نقض حقوق مدنی و فساد گسترده در حال افزایش بود و این اعتراضات نگرانیهایی را برانگیخت بر پایه اینکه ممکن است به وضعیتی بهمراتب جدیتر و بحرانیتر تبدیل شوند.[۱۱۱] بر پایه گزارش گاردین، بحران اقتصادی زمینهساز بنیادی اعتراضات بود با این حال، این اعتراضات کمکم به بازتابی از نارضایتیها نسبت به فساد دولتی گسترش یافتند.[۱۱۲] این گزارش همچنین از وجود صداهایی خبر داد که خواستار پایان یافتن رژیم بودند و از بیاعتمادی نسبت به فراخوانهای دولت برای گفتوگو سخن گفت فراخوانهایی که از دید معترضان خودمحورانه و فریبنده تلقی میشدند.[۱۱۳]
اهمیت سیاسی بازار
بازاریان بازار بزرگ تهران در جریان انقلاب ۱۳۵۷ پیوندهای تاریخی عمیقی با نهاد روحانیت برقرار کردند و با تأمین حمایتهای مالی حیاتی برای شبکههای مخالف و بسیج نیروها علیه رژیم پهلوی، نقش مهمی در سرنگونی حکومت پهلوی ایفا کردند. این اتحاد، بازار را به یکی از ارکان اجتماعیـاقتصادی پشتیبان موفقیت انقلاب تبدیل کرد؛ بهگونهای که بازرگانان با تأمین مالی مساجد و فعالیتهای روحانیون، به تقویت فضای ضد شاه کمک کردند.[۱۱۴][۱۱۵]
از دید ساختاری، بازار بهصورت شبکهای بههمپیوسته از اصناف و مساجد عمل میکند که در طول زمان نقش مهمی در شکلدهی به سیاست محلی داشتهاند و بهعنوان کانونهایی برای سازماندهی اجتماعی و مقاومت عمل کردهاند. این نهادها زمینه کنش جمعی و هماهنگی ایدئولوژیک را فراهم کردند و نفوذ بازار را فراتر از حوزه تجارت و به عرصه سیاست گسترش دادند.[۱۱۶][۱۱۷]
با گذشت زمان، بهویژه در دهههای پس از انقلاب، تنشهایی در این بازار سنتی پدیدار شد؛ بهطوری که بازاریان برخی سیاستهای حکومت را، بهویژه در قالب اقدامات مرتبط با آزادسازی اقتصادی، ناسازگار با منافع خود دیدند. این دگرگونیها موجب تغییر تدریجی گرایشها در میان بازاریان شد؛ گروهی که بیشتر از طبقات مذهبی محافظهکارِ پایین متوسط جامعه برخاستهاند، در مواجهه با این تغییرات، مواضع متغیری از خود نشان دادهاند.[۱۱۸][۱۱۹]
اعتراضات با اعتصاب گروهی از کسبه در پاساژ علاءالدین و بازار چارسوی تهران در واکنش به نوسانات شدید نرخ ارز و بیثباتی اقتصادی آغاز شد. معترضان با بستن مغازهها و تجمع در خیابانهای اطراف از جمله خیابان جمهوری، خواهان ثبات قیمتها و رسیدگی به وضعیت معیشتی شدند.[۱۰۸][۶۱]
اگرچه شعارهای اولیه بر مطالبات صنفی متمرکز بود، اما گزارشها حاکی از سر دادن شعارهای انتقادی نسبت به سوءمدیریت اقتصادی دولت بود. معترضان همچنین با شعار «نیروی انتظامی حمایت، حمایت» تلاش کردند نیروهای امنیتی را با خود همراه کنند.[۶۰]
۸ دی
دامنهٔ اعتراضات از تهران فراتر رفت و به بازارهای شهرهای بزرگی چون کرج، اصفهان، شیراز، مشهد و همدان گسترش یافت. در تهران، کسبهٔ بازار بزرگ و خیابان لالهزار نیز به اعتصابات پیوستند. شعارها در این روز سیاسیتر شد و معترضان علیه سیاستهای کلی نظام و کاهش قدرت خرید شعار دادند.[۱۲۰]
در ساعات شبانه، دانشجویان کوی دانشگاه تهران با برگزاری تجمعاتی به اعتراضات پیوستند که با محاصرهٔ نیروهای امنیتی مواجه شد. در این تجمعات شعارهایی نظیر «دانشجو میمیرد، ذلت نمیپذیرد» و شعارهایی در حمایت از خاندان پهلوی شنیده شد. پلیس برای متفرق کردن معترضان در برخی نقاط از گاز اشکآور استفاده کرد.[۱۲۱]
۹ دی
اعتصابات سراسری در بیش از ۲۰ شهر ایران گزارش شد. در تهران، بازار مبل یافتآباد و بسیاری از مناطق تجاری تعطیل شدند و دانشجویان دانشگاههای شریف، امیرکبیر و شهید بهشتی تجمعات اعتراضی برگزار کردند. استانداری تهران به دلیل آنچه «برودت هوا» اعلام شد، مدارس و ادارات را برای روز بعد تعطیل کرد، اقدامی که ناظران آن را مرتبط با کنترل اعتراضات دانستند.[۱۲۲]
در کرمانشاه و برخی شهرهای دیگر، معترضان شعارهایی مانند «جاوید شاه» سر دادند. همچنین گزارشهایی از به آتش کشیده شدن یک ساختمان در اسدآباد همدان منتشر شد که برخی منابع آن را پایگاه بسیج معرفی کردند.[۱۲۳]
۱۰ دی
خشونتها در چهارمین روز تشدید شد. در فولادشهر اصفهان، یک معترض به نام داریوش انصاری بختیاروند بر اثر شلیک نیروهای امنیتی کشته شد. در شهر کوهدشت نیز درگیریهای مسلحانه منجر به کشته شدن یک عضو بسیج و زخمی شدن شماری از معترضان گردید.[۱۲۴][۱۲۵]
در تهران، جو امنیتی سنگینی در خیابان ولیعصر و اطراف مراکز خرید حاکم شد و پلیس از خودروهای آبپاش استفاده کرد. تجمعات اعتراضی در شهرهایی چون شیراز، فسا و اراک با شعارهای تند علیه حکومت ادامه یافت.[۱۲۶][۱۲۷][۱۲۸]
تجمعها و اعتراضاتی در شهرهایی چون، کرمانشاه، سنندج، خرمآباد، مشهد، اسدآباد، جونقان، شهرکرد، فولادشهر، دزفول، رامهرمز، زاهدان، نهاوند، شیروان و در استانهای تهران، کرمانشاه، فارس، همدان، چهارمحال و بختیاری، مرکزی و سیستان و بلوچستان ادامه یافت.[۱۲۹][۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶] همچنین گردهمایی و تظاهراتی در اهواز برگزار شد که در پی درگیری میان معترضان و نیروهای امنیتی، ساختمان فرمانداری اهواز در امانیه دچار آتشسوزی گردید و در ادامه، برخی خیابانهای شهر مسدود شدند.[۱۳۷]
۱۱ دی
کارگران میدان مرکزی میوه و ترهبار تهران با شعار «نه غزه نه لبنان، جانم فدای ایران» به اعتصابات پیوستند. شهر مذهبی قم شاهد تجمعاتی کمسابقه با شعارهای «جاوید شاه» بود که با دخالت نیروهای امنیتی مواجه شد.[۱۳۸][۱۳۹]
در لردگان و فارسان در استان چهارمحال و بختیاری درگیریهای شدیدی رخ داد که منجر به تخریب برخی ساختمانهای دولتی و به آتش کشیده شدن دفتر امامجمعه در جونقان شد. گزارشها از افزایش شمار کشتهشدگان و بازداشتشدگان در این روز حکایت داشت.[۱۴۰]
اعتراضات در شهرهایی چون فارسان، لالی، همدان، مشهد، مرودشت، نورآباد، کوار و کرمانشاه برگزار شد و در استان فارس، لرستان و خراسان رضوی نیز ادامه یافت.[۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴][۱۴۵][۱۴۶][۱۴۷]
۱۲ دی
مردم زاهدان پس از برگزاری نماز جمعه با شعارهای «مرگ بر دیکتاتور» و «مرگ بر خامنهای» به خیابانها آمدند. این اعتراضات نشاندهندهٔ پیوستن استانهای مرزی و جنوبشرقی به موج سراسری اعتراضات بود.[۱۴۸]
در سایر شهرها از جمله تهران و اصفهان، اعتراضات بهصورت پراکنده ادامه یافت و معترضان پایگاه بسیج را در جونقان به آتش کشیدند. رسانههای بینالمللی تداوم اعتراضات را علیرغم سرکوبها پوشش دادند.[۱۴۹]
در شهرستان ملکشاهی استان ایلام، تیراندازی نیروهای سپاه به معترضان منجر به کشته شدن دستکم ۴ نفر شد. مجروحان به بیمارستان منتقل شدند و مردم برای جلوگیری از بازداشت آنها در مقابل بیمارستان تجمع کردند.[۱۵۳]
سید علی خامنهای در نخستین واکنش، معترضان را «اغتشاشگر» خواند و دستور برخورد داد. همزمان ایلان ماسک در توییتی فارسی عبارت «زهی خیال باطل» را منتشر کرد که بازتاب گستردهای داشت.[۱۵۴]
همچنین اعتراضات در شهرهایی چون قم، تهران، کرج، قزوین، اصفهان، شیراز، کرمانشاه، نهاوند، یزد، همدان، زابل، یاسوج و در استان فارس، استان چهارمحال و بختیاری، بروجرد، خرمآباد، استان لرستان، گسترش یافت.[۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷][۱۵۸][۱۵۹][۱۶۰]
۱۴ دی
بازگشایی بازار تهران با درگیری شدید میان کسبه و نیروهای امنیتی در پاساژهای علاءالدین و چارسو همراه شد. نیروهای امنیتی به داخل بیمارستان امام خمینی ایلام یورش بردند تا مجروحان اعتراضات روز قبل را بازداشت کنند.[۱۶۱][۱۶۲]
مراسم خاکسپاری جانباختگان در شهرهای هفشجان، فلاورجان و ملکشاهی به تجمعات اعتراضی بدل شد. در تهران و شهرهای دیگر، شعارها علیه رهبری و در حمایت از رضا پهلوی در تجمعات شبانه ادامه یافت.[۱۶۳] اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، شیراز، ساری، سمنان، همدان، یاسوج، بوشهر، اراک، کرمانشاه، لاهیجان، زابل، خاش، فیروزآبادِ فارس، دورود، خرمآباد، رشت و فردیس نیز گسترش یافت.[۱۶۴][۱۶۵][۱۶۶][۱۶۷][۱۶۸]
۱۵ دی
اعتراضات در نهمین روز با تجمع در منطقه باغ سپهسالار تهران و شعار «مرگ بر خامنهای» ادامه یافت. نیروهای یگان ویژه در مقابل دانشگاه تهران به حالت آمادهباش درآمدند و اعتصابات در شهرهایی چون مرودشت کامل گزارش شد.[۱۶۹]
در یاسوج، نیروهای امنیتی به خانوادههای بازداشتشدگان مقابل فرمانداری حمله کردند. دامنهٔ اعتراضات به شهرهای کوچکتری مانند سامان، سنگسر و کوشک نیز کشیده شد که نشاندهندهٔ گستردگی جغرافیایی نارضایتیها بود.[۱۷۰]
علاوه بر اعتراضات در شهرهای ذکر شده، در استانها و شهرستانهایی مانند: سامان، استان چهارمحال و بختیاری، سنگسر در استان سمنان، زاهدان، فردیس کرج، مشکان فارس، نورآباد ممسنی، قزوین، همدان، ایلام، مشهد، نیشابور، آباده، بوشهر، بابل، بجنورد، کوشک در استان اصفهان، شازند در استان مرکزی، رشت و ساری، مردم در خیابانها با سر دادن شعارهای اعتراضی به اعتراضات سراسری پیوسته و نارضایتی خود را علیه حکومت خامنهای ابراز کردند.[۱۷۱][۱۷۲][۱۷۳]
۱۶ دی
در روز سهشنبه ۱۶ دیماه ۱۴۰۴، اعتراضات و اعتصابات گستردهای بهویژه با مشارکت کسبه و بازاریان در تهران در مناطقی چون بازار بزرگ، متروی ۱۵ خرداد، تهرانسر، پاساژ پلاسکو، بازار چارسو، خیابان جمهوری، لبافینژاد، باغ سپهسالار، محلهٔ آذری، و چندین شهر دیگر برگزار شد.[۱۷۴][۱۷۵] این اعتراضات با شعاردهی، بستن مغازهها، و در برخی موارد مداخلهٔ نیروهای امنیتی از طریق استفاده از گاز اشکآور، شلیک گلولهٔ ساچمهای، و بازداشت معترضان همراه بود.[۱۷۶] همچنین گزارشهایی از اختلال گسترده در دسترسی به اینترنت و بازداشت خانگی در لپویی منتشر شد.[۱۷۷]
در این روز رضا پهلوی با انتشار نخستین فراخوان خود، از شهروندان خواست در دو شب متوالی با سردادن شعار، در یک اقدام اعتراضی هماهنگ مشارکت کنند. بر اساس این فراخوان، رضا پهلوی از مردم دعوت کرد که پنجشنبه و جمعه، ۱۸ و ۱۹ دیماه، رأس ساعت ۸ شب، چه در خیابانها و چه از داخل منازل خود، اقدام به سردادن شعار کنند.[۱۷۸] فرمانده کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران از بازداشت شمار زیادی از معترضان خبر داد، در حالی که سازمانهای حقوق بشری تعداد بازداشتشدگان را بین یک هزار تا بیش از دو هزار نفر برآورد کردهاند.[۱۷۹] همچنین بر اساس گزارشها، شبهنظامیان عراقیِ وابسته به حکومت ایران اقدام به جذب نیرو برای کمک به نیروهای جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراضات کردهاند.[۱۸۰] بنا بر این گزارش، تاکنون حدود ۸۰۰ نفر از شبهنظامیان شیعه عراقی به ایران اعزام شدهاند.[۱۸۰]
اعتراضات در شهرها و مناطقی دیگری چون، شهرکرد، شیراز، کوار، کرمان، کازرون، استانهای فارس و اصفهان گسترش یافت.[۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵][۱۸۶] تجمعات و درگیریهای پراکندهای در محلهها و مناطق مختلف اهواز گزارش شد.[۱۳۷]
۱۷ دی
در روز چهارشنبه ۱۷ دی، اعتراضات مردمی و اعتصابات صنفی در ایران ادامه یافت. در تهران، تجمعهای اعتراضی دانشجویان و بازاریان برگزار شد و معترضان در بازار دلاوران و یافتآباد در برابر نیروهای امنیتی ایستادگی کردند و شعارهایی علیه حاکمیت سر دادند. در شیراز، معترضان در خیابانها تجمع کرده و شعارهایی در حمایت از بازگشت نظام پادشاهی و علیه رهبران حکومت سر دادند. در چندین شهر دیگر، از جمله قم، کرج، مشهد، رشت، زنجان و تبریز، بازاریان و دانشجویان با بستن مغازهها و برگزاری تجمعها، همراهی خود را با اعتراضات اعلام کردند. همچنین کارگران پالایشگاه پارس جنوبی در عسلویه به اعتصاب پیوستند و در شهرهایی مانند بندرعباس و لردگان معترضان نیروهای حکومتی را به عقب راندند.[۱۸۷][۱۸۸]
اعتراضات در شهرهای تهران، شیراز، قم، کرج، مشهد، رشت، زنجان، تبریز، قزوین، شهرصنعتی البرز (الوند)، سمنان، چابکسر، عسلویه، بندرعباس، بجنورد، لردگان و کرمانشاه گزارش شده است.[۱۸۹][۱۹۰][۱۹۱][۱۹۲][۱۹۳][۱۹۴][۱۹۵][۱۹۶][۱۹۷][۱۹۸][۱۹۹] شماری از بازاریان و شهروندان در بازار بزرگ اهواز، تجمع اعتراضی برگزار کردند که در پی آن، بخشی از مغازههای این بازار، تعطیل شدند.[۱۳۷]
ویدیو فراخوان شاهزاده رضا پهلوی در اینستاگرام، برای فریاد شعار اعتراضی از خانه و خیابان علیه جمهوری اسلامی، تا صبح پنجشنبه ۱۸ دیماه، روز اجرای فراخوان، به ۸۰ میلیون بازدید رسید.[۲۰۰]
در روز پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴، همزمان با تداوم اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران، گزارشهای گستردهای از اعتصابات سراسری و تجمعات خیابانی در شهرهای مختلف کشور منتشر شد. این اعتراضات با تعطیلی گسترده واحدهای صنفی، حضور معترضان در خیابانها و سردادن شعارهای اعتراضی همراه بود و در مناطق مختلف کشور با شدت و اشکال متفاوتی جریان داشت.[۲۰۱][۲۰۲][۲۰۳]
در روز پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴، بر اساس منابعها خبری، دستکم شش بیمارستان در تهران مجموعاً ۲۱۷ مورد مرگ معترضان را ثبت کردهاند که بر اثر اصابت گلوله جان خود را از دست دادهاند.[۲۰۴][۲۰۵]
اعتصاب کسبه بهعنوان یکی از مهمترین اشکال اعتراض، در بسیاری از شهرها گزارش شد و در برخی مناطق، بازارها بهطور گسترده یا کامل تعطیل شدند.[۲۰۱][۲۰۲][۲۰۳] همزمان، تجمعات خیابانی با شعارهای سیاسی و اعتراضی در شماری از شهرها برگزار شد.[۲۰۶][۲۰۷][۲۰۸][۲۰۹] در برخی مناطق نیز گزارشهایی از حضور گسترده نیروهای امنیتی، فضای امنیتی، شنیده شدن صدای تیراندازی و اختلال در اینترنت ثابت و همراه منتشر شد.[۲۱۰][۲۱۱]
سازمانهای حقوق بشری از اعتصاب عمومی کامل در چندین شهر استان کردستان خبر دادند. همچنین یکی از اعضای مجلس شورای اسلامی بازداشت کودکان و نوجوانان در جریان این اعتراضات را تأیید کرد و به آن واکنش نشان داد.[۲۱۲]
در شامگاه ۱۸ دی ماه معترضان حضور گستردهای در خیابانهای سراسر کشور در پاسخ به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی داشتند.[۲۳۱] ویدیوی فراخوان شاهزاده رضا پهلوی در اینستاگرام، برای فریاد شعار اعتراضی از خانه و خیابان علیه جمهوری اسلامی، تا صبح پنجشنبه ۱۸ دیماه، روز اجرای فراخوان، به ۸۰ میلیون بازدید رسید.[۲۳۱] کارشناسان تجمعات این روز را بزرگترین نمایش قدرتِ مخالفان حکومت در سالهای اخیر ارزیابی کردند.[۲۳۲]
در این روز اینترنت و خطوط تلفن در ایران بهطور کامل قطع شده است.[۲۳۳][۲۳۴] همزمان شاهزاده رضا پهلوی در پیامی تازه از معترضان خواست به حضور خیابانی خود ادامه دهند.[۲۳۵] او ضمن تمجید از حضور مردم در فراخوان شب گذشته، کسانی را که در شبهای گذشته دچار تردید بودهاند، دوباره به حضور دعوت کرد.[۲۳۵] بر اساس گزارشهایی که به منابع مختلف نسبت داده شده است، در جریان اعتراضات سراسری دیماه و همزمان با محدودسازی اینترنت و رسانهها در ایران، کشتاری سازمانیافته و کمسابقه رخ داده است. بنا بر گزارشها، در ۱۹ دی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، به شورای عالی امنیت ملی دستور داد اعتراضات «به هر وسیلهٔ لازم» سرکوب شود و نیروهای امنیتی با دستور «شلیک برای کشتن» و بدون هیچگونه ملاحظهای وارد عمل شدند؛ امری که به افزایش شدید شمار کشتهشدگان انجامید.[۲۳۶] در دو شب ۱۸ و ۱۹ دیماه دستکم ۱۲ هزار نفر کشته شدهاند و بخش قابل توجهی از جانباختگان را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند.[۲۳۷][۲۳۸] بر اساس گزارشهای بعدی، شمار قربانیان در این روزها دستکم ۳۳٬۰۰۰ نفر بوده[۲۳۹] و برخی منابع این رقم را تا حدود ۴۳٬۰۰۰ نفر نیز برآورد کردهاند.[۸۶]
علی خامنهای در واکنش به تظاهرات، معترضان را «اغتشاشگر» خواند. او ضمن توصیف سقوط مستبدین از قبیل فرعون و نمرود و رضاخان و محمدرضا در اوج غرور، مدعی سقوط ترامپ شد.[۲۴۰][۲۴۱] انتقاد مجدد مجدد رهبر جمهوری اسلامی به خاندان پهلوی در شرایطی صورت میگیرد که از آغاز اعتراضات، بر اساس گزارش ایران اینترنشنال، شمار زیادی از معترضان خواستار بازگشت رضا پهلوی به کشور شدهاند.[۲۴۰] در دومین شب از فراخوان وی، معترضان بار دیگر در خیابانها خواستار سرنگونی جمهوری اسلامی شدند.[۲۴۲] بر اساس گزارشها، در برخی نقاط از جمله تهران و قزوین تعداد جمعیت معترض از شامگاه پنجشنبه نیز بیشتر بوده است.[۲۴۲] در شامگاه جمعه در بلوار فردوس غرب، نیروهای سرکوب به سوی جمعیت معترض تیراندازی کردند و مجروحان با آمبولانس منتقل شدند.[۲۴۲]
درگیریهایی در منطقهٔ گلستان شهر اهواز گزارش شد، بر این اساس نیروهای امنیتی برای جلوگیری از نزدیکشدن معترضان به برخی ساختمانهای دولتی اقدام به تیراندازی کردند.[۱۳۷] همچنین، گزارشهایی از برخورد نیروهای لباسشخصی با تجمعات اعتراضی در مناطق زیتون کارمندی و مرکز بازار و بازداشت تعدادی از معترضان منتشر شد. در ادامهٔ این رخدادها، نیروهای انتظامی تا محدودهٔ چهارراه بوستان در محلهٔ کوی سعدی عقبنشینی کردند. همچنین، استفاده از پهپاد برای رصد و کنترل تجمعات توسط نیروهای امنیتی در اهواز گزارش شده است.[۱۳۷]
بعد از دومین شب از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، وب سایت تسنیم که از معدود سایتهایی بود که در وضعیت بدون اینترنت ایران کار میکرد، برای اولین بار از معترضان به عنوان تروریست یاد کرد.[۲۴۳][۲۴۴] این وب سایت در ادامه مصاحبههایی با علی لاریجانی و ماشالله شمس الواعظین منتشر کرد که آنها نیز معترضان را تروریست و عوامل اسراییل خواندند.[۲۴۵][۲۴۶] بر اساس گزارشها، در ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ دستکم ۸۰۰ شهروند اصفهانی در شش بیمارستان این شهر جان باختند. همچنین گزارش شده که نیروهای امنیتی و اطلاعاتی اقدام به پاککردن اطلاعات جانباختگان و دیگر بیماران از سیستمهای بیمارستانی و ضبط پروندههای پزشکی آنها کردهاند.[۲۴۷] برخی منابع وقوع رویدادهای ۱۸ و ۱۹ دی را با توجه به سرکوب گسترده، محدودیت اینترنت و قطع ارتباطات، به عنوان سرکوب گسترده و نسلکشی دیجیتال توصیف کردهاند.[۹۳][۹۴]
۲۰ دی
پونک ۱۹ دی
شاهزاده رضا پهلوی جمعه شب ۱۹ دی در پیامی ویدیویی به مردم ایران که به دنبال تظاهرات گسترده آنان در شهرهای مختلف درپی فراخوان او انجام شد، خواستار آغاز اعتصاب سراسری و نیز حضور خیابانی مردم در ساعت شش شنبه و یکشنبه، ۲۰ و ۲۱ دی، در خیابانها شد.[۲۴۸] شاهزاده رضا پهلوی همچنین خطاب به جوانان گارد جاویدان ایران و همه نیروهای مسلح و امنیتی که به پلاتفرم همکاری ملی پیوستهاند، گفت که ماشین سرکوب را کند و مخل کنند.[۲۴۸] او در پیام خود تأکید کرد که از این به بعد «هدف، آمادگی برای تسخیر مراکز شهرها و حفظ آنهاست.»[۲۴۸]
در این شب شهرهای بزرگ یکی از بحرانیترین شبهای خود از زمان اعتراضات را گذراندند.[۲۴۹] بر اساس گزارشهای رسیده، معترضان شامگاه شنبه ۲۰ دی در نقاط مختلف ایران، از جمله تهران، مشهد، اهواز و شیراز، بهصورت گسترده در خیابانها حضور یافتند.[۲۴۹]
همزمان با تداوم تظاهرات در شهرهای ایران، روایتهای هولناکی از بیمارستانهای آن کشور منتشر شده است.[۲۵۰] منابع آگاه در دو بیمارستان رشت و تهران به بیبیسی فارسی گفتند که در مجموع «۱۱۰» جسد کشتهشدگان به این دو بیمارستان منتقل شده است.[۲۵۰] ظرفیت سردخانه بیمارستان پورسینا رشت به اتمام رسیده بود و مأموران در قبال تحویل جسد به خانوادهها ۷۰۰ میلیون تومان پول تحت عنوان «حق تیر» طلب میکردند.[۲۵۱]
در گفتوگویی با مجله تایم، یکی از نیروهای یگان ضدشورش گفت که در روزهای ابتدایی اعتراضها، سردرگمی گسترده و اختلافنظرهای داخلی در میان نیروهای امنیتی وجود داشته است و افزود که همه مأموران در واحد محل خدمت او معتقد هستند که حکومت در حال فروپاشی است.[۲۵۲]
۲۱ دی
تصویر دلخراش از کشتهشدگان ۱۸ دی.
در روز یکشنبه ۲۱ دی ۱۴۰۴، اعتراضها و واکنشهایی در چندین شهر ایران گزارش شد. در جریان مراسم خاکسپاری تعدادی از معترضانی که در روزهای گذشته کشته شده بودند، نیروهای امنیتی با گاز اشکآور و اسلحه پینتبال به خانوادهها و شرکتکنندگان حمله کردند و در این مراسم شعارهای ضدحکومتی سر داده شد.[۲۵۳] در بندرعباس، جمعیت قابل توجهی از معترضان به خیابانها آمدند و در شیراز، کسبه دست به اعتصاب زدند تا همراهی خود با خیزشهای مردمی را نشان دهند.[۲۵۳]
همچنین رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در واکنش به اعتراضات دی ۱۴۰۴ اعلام کرد که مقامات به نگرانیهای معترضان گوش خواهند داد، اما افرادی که «آشوبگر» خوانده میشوند، قصد دارند «کل جامعه را نابود کنند».[۲۵۴] او ضمن تروریست خواندن معترضان مدعی شد کسانی که حضورشان از پنجشنبه هفته گذشته در شهرهای مختلف پررنگتر شده است، از آمریکا و اسرائیل «دستور» میگیرند.[۲۵۵] مسعود پزشکیان در بخش دیگری از مصاحبهٔ خود با تلویزیون حکومتی ایران ادعای «سر بریدن» توسط معترضان را مطرح کرد که اظهارنظری بیسابقه است.[۲۵۵] علاوه بر این دونالد ترامپ اعلام کرد که آمریکا «گزینههای قوی» را در واکنش به ایران بررسی میکند و در صورت اقدام تلافیجویانه، اهدافی بیسابقه را مورد حمله قرار خواهد داد.[۲۵۶]
۲۲ دی
تصویر دلخراش در یک بیمارستان ۱۸ دی
رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در ۲۲ دی اعلام کرد که ایران برای مذاکره دربارهٔ برنامه هستهای خود با ایالات متحده تماس گرفته است، پس از آنکه او تهدید کرده بود که در واکنش به سرکوب خشونتآمیز معترضان علیه جمهوری اسلامی اقدام نظامی انجام خواهد دهد.[۲۵۷][۲۵۸][۲۵۹] همچنین ایالات متحده در حال افزایش برنامهریزیهای احتمالی برای واکنش به سرکوب اعتراضات در ایران است. بر اساس گزارشها، رئیسجمهور دونالد ترامپ قرار است با مقامات ارشد دولت، از جمله وزیر امور خارجه، وزیر دفاع و رئیس ستاد مشترک ارتش، جلسهای برگزار کند تا گزینههای مختلف برای واکنش به این رویدادها بررسی شود.[۲۶۰][۲۶۱] گزینههای مورد بحث شامل گسترش تحریمها علیه رهبری و نهادهای امنیتی ایران، اعمال حملات سایبری علیه زیرساختهای نظامی و غیرنظامی و بررسی حملات نظامی محدود است. همچنین ارسال پایانههای اینترنت ماهوارهای برای کمک به معترضان در دور زدن قطعی اینترنت نیز در دستور کار قرار دارد.[۲۶۰][۲۶۱] این برنامهریزیها در بحبوحه تنشهای منطقهای و تهدیدهای ترامپ به واکنش در صورت کشته شدن معترضان انجام میشود، در حالی که مقامات ایرانی نیز تهدید به حمله به پایگاههای نظامی آمریکا کردهاند. با وجود این تنشها، پنتاگون تغییر موقعیت نیروها یا استقرار ناو هواپیمابر جدیدی در منطقه نداشته است.[۲۶۰][۲۶۱] در شامگاه ۲۲ دی، دونالد ترامپ در پیامهایی در شبکهٔ اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که هر کشوری که با جمهوری اسلامی ایران تجارت کند، از آن پس مشمول تعرفهای معادل ۲۵ درصد بر تمامی تجارت خود با ایالات متحده خواهد شد. ترامپ در این پیام نوشت که این فرمان «از همین لحظه مؤثر است» و «نهایی و قطعی» تلقی میشود، اما جزئیات قانونی یا اجرایی آن در اعلامیهای رسمی منتشر نشد.[۲۶۲]
۲۳ دی
در ۲۳ دی، فیلیپ بولوپیون، مدیر اجرایی دیدهبان حقوق بشر، خواستار برگزاری نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی سرکوب معترضان در ایران شد. او با استناد به گزارشهای نگرانکننده از کشتار گسترده معترضان و بازداشت افراد، از شورای امنیت و شورای حقوق بشر خواست که وضعیت را فوراً بررسی کرده و پیامی قوی به رهبری جمهوری اسلامی در مورد پاسخگویی اقداماتشان ارسال کنند.[۲۶۳] همچنین در این روز، شماری از سیاستمداران جهان با انتشار اظهاراتی اعلام کردند که بهگفته آنان، جمهوری اسلامی ایران به روزهای پایانی خود نزدیک شده است.[۲۶۴][۲۶۵][۲۶۶] مقامهای سیاسی خواستار اقدام اتحادیه اروپا و ناتو علیه جمهوری اسلامی ایران شدند و اعلام کردند که آزادی مردم ایران باید بهعنوان یکی از اهداف راهبردی اروپا در نظر گرفته شود.[۲۶۷] فرانسه همچنین خواستار فراهم شدن امکان ارسال و استفاده از پایانههای ارتباطی یوتلست در ایران شد تا دسترسی شهروندان به اینترنت و ارتباطات آزاد در شرایط محدودیتهای گسترده تضمین شود.[۲۶۸]
۲۴ دی
در هجدهمین روز اعتراضات سراسری در ایران، گزارشها از تداوم قطع گستردهٔ اینترنت، بازداشتهای وسیع و تشدید فضای امنیتی در شماری از شهرها حکایت داشت. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد که قطع ارتباطات، ارزیابی مستقل از ابعاد تلفات را با دشواری مواجه کرده است. همزمان، برخی رسانههای بینالمللی از ازدحام مجروحان و جانباختگان در مراکز درمانی و محدودیتهای شدید اطلاعرسانی خبر دادند. بنا بر گزارشهایی که بهصورت غیررسمی منتشر شده، آمار قربانیان رو به افزایش توصیف شده است این ارقام از سوی منابع مستقل تأیید نشدهاند.[۲۶۹]
در داخل کشور، گزارشهایی از اعمال شرایط مشابه حکومت نظامی، استقرار نیروها و تجهیزات امنیتی، بازرسی تلفنهای همراه، یورش به منازل برخی خانوادهها و محدودیت در برگزاری مراسم خاکسپاری منتشر شد. همچنین خبرهایی دربارهٔ بازداشتهای گسترده در برخی شهرها و اقدامات قضایی از جمله توقیف اموال افراد مرتبط با اعتراضات گزارش شد.[۲۶۹]
در خارج از ایران، تجمعهای اعتراضی در شهرهای مختلف جهان برگزار شد و شماری از هنرمندان و چهرههای فرهنگی با انتشار بیانیهها و پیامها، خواستار واکنش قاطع جامعهٔ جهانی نسبت به وضعیت ایران شدند.[۲۶۹]
در نوزدهمین روز اعتراضات قطع سراسری اینترنت در ایران به حدود ۱۶۰ ساعت رسید و گزارشها از ادامهٔ بازداشتها، تیراندازی به معترضان و فشار بر خانوادههای جانباختگان حکایت داشت. همزمان اعلام شد شورای امنیت سازمان ملل متحد نشستی برای بررسی وضعیت ایران برگزار خواهد کرد.[۲۷۰]
بر اساس گزارش منابع حقوق بشری و رسانهای، در شهرهایی از جمله کرج، فولادشهر، سنندج و شهرضا بازداشتها و کشتهشدن معترضان ادامه یافت. گزارشهایی نیز از محدودیت در تحویل پیکر جانباختگان، الزام به خاکسپاری شبانه و مطالبهٔ مبالغی موسوم به «حق تیر» از خانوادهها منتشر شد. شاهدان عینی از تیراندازی نیروهای امنیتی به معترضان بیسلاح خبر دادند و انتقال پیکرها به مراکز پزشکی قانونی ادامه داشت. در همین روز، قوهٔ قضاییه جمهوری اسلامی اعلام کرد برای عرفان سلطانی، یکی از معترضان بازداشتشده، حکم اعدام صادر نشده است. مقامهای نظامی از آمادگی نیروهای مسلح برای «پاسخ قاطع» سخن گفتند و وزارت امور خارجه ایران در نامهای به دبیرکل سازمان ملل متحد با هرگونه دخالت خارجی مخالفت کرد.[۲۷۰]
بر اساس گزارشها در ۱۹ دیماه و در جریان اعتراضات شهر کرج، سه عضو یک خانواده به نامهای بیژن مصطفوی، زهرا بنیعامریان و دانیال مصطفوی در اثر تیراندازی نیروهای حکومتی کشته شدند. این افراد هنگام وقوع حادثه داخل خودروی شخصی خود بودند که به گفتهٔ منابع هدف شلیک مستقیم قرار گرفت. داود مصطفوی، عضو دیگر خانواده، نیز در خودرو حضور داشت و با وجود اصابت گلوله زنده ماند، اما جزئیاتی دربارهٔ وضعیت جسمانی او منتشر نشده است. گزارشها حاکی است پیکرهای این سه نفر که اهل شهرستان سنقر در استان کرمانشاه بودند، تحت تدابیر شدید امنیتی و در ساعات اولیهٔ بامداد در این شهر به خاک سپرده شد.[۲۷۱]
۲۶ دی
در بیستمین روز اعتراضات قطع سراسری اینترنت و تشدید فضای امنیتی در بسیاری از شهرهای ایران ادامه یافت. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد با گذشت حدود ۱۸۰ ساعت، مدت قطعی اینترنت از زمان قطع اینترنت در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ فراتر رفته و هیچ نشانهای از بازگشت ارتباطات گزارش نشده است. همزمان، گزارشهایی دربارهٔ تلاش حکومت برای محدودسازی بیشتر اینترنت و اخلال در ارتباطات ماهوارهای منتشر شد.[۲۷۲]
بر اساس گزارش منابع رسانهای، همزمان با اعمال شرایطی مشابه حکومت نظامی، کنترل خیابانها، ایستوبازرسیها، محدودیت رفتوآمد، بازرسی تلفنهای همراه و یورش به منازل در شماری از شهرها افزایش یافت. شاهدان عینی از استفاده از سلاحهای سنگین، شلیک مستقیم به معترضان و افزایش شمار کشتهشدگان در برخی مناطق خبر دادند. همچنین گزارشهایی از ادامهٔ اعتراضات خیابانی و برگزاری مراسم خاکسپاری برخی جانباختگان همراه با شعارهای اعتراضی منتشر شد.[۲۷۲]
در عرصهٔ بینالمللی، همزمان با تداوم سرکوبها، واکنشها و فشارهای سیاسی افزایش یافت. دولتهای استرالیا و نیوزیلند با صدور هشدارهای کنسولی، از شهروندان خود خواستند ایران را ترک کنند یا از سفر به این کشور خودداری کنند. مقامهایی در سوئد و آلمان نیز سرکوب اعتراضات را محکوم کرده و خواستار افزایش فشار سیاسی و قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی شدند. در همین حال، تجمعهای اعتراضی در شهرهایی از جمله ملبورن و کرایستچرچ در حمایت از معترضان ایران برگزار شد.[۲۷۲]
در سطح سیاسی و امنیتی، گزارشهایی از افزایش تحرکات دیپلماتیک و نظامی منتشر شد. برخی رسانهها از تأیید استفاده جمهوری اسلامی از نیروهای شبهنظامی خارجی برای سرکوب اعتراضات خبر دادند. همچنین مقامهایی در آمریکا، اسرائیل و روسیه از رایزنیها و گفتوگوهای دیپلماتیک دربارهٔ وضعیت ایران خبر دادند. کنفرانس امنیتی مونیخ نیز اعلام کرد از دعوت نمایندگان دولتی جمهوری اسلامی برای دورهٔ پیشرو خودداری کرده است.[۲۷۲]
۲۷ دی
در بیستویکمین روز اعتراضات سراسری در ایران، قطع سراسری اینترنت همچنان ادامه داشت و دسترسی کاربران به اینترنت محدود گزارش شد. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد که قطعی اینترنت ایران وارد دهمین روز خود شده. این محدودیتها در حالی اعمال شد که حکومت ایران کنترل خیابانها، ایستوبازرسیها و بازرسی تجهیزات ارتباطی را تشدید کرده بود. در عرصهٔ بینالمللی، دولت آرژانتین با صدور فرمانی از سوی خاویر میلی، رئیسجمهوری این کشور، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد و ۱۳ نفر مرتبط با این نهاد را تحریم کرد. همزمان، رافائل گلوکسمن، نمایندهٔ فرانسه در پارلمان اروپا، اعلام کرد کارزاری برای تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران بیش از ۲۵ هزار امضا جمعآوری کرده است.[۲۷۳]
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در واکنش به اعتراضات، آنها را «فتنه آمریکایی» خواند و بخشی از معترضان را به ارتباط با نهادهای اطلاعاتی خارجی متهم کرد. وی با تأکید بر اینکه کشور به سمت جنگ نخواهد رفت، گفت با «مجرمان داخلی و بینالمللی» برخورد خواهد شد و افزود که مشکلات اقتصادی موجود نیز باید توسط مسئولان دولتی مدیریت شود.[۲۷۳]
در ایالات متحده، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، خواستار پایان کشتار معترضان و تغییر رهبری در ایران شد. وزارت امورٍ خارجهٔ آمریکا نیز از کاربران فارسیزبان خواست اطلاعاتی دربارهٔ فعالیتهای سپاه پاسداران ارائه دهند. همچنین دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، با انتشار بیانیهای اعلام کرد «زمان آن فرا رسیده است که به دنبال رهبری جدید در ایران باشیم» و خواستار پایان کشتار معترضان شد. وزارت امور خارجه آمریکا نیز از کاربران فارسیزبان خواست اطلاعاتی دربارهٔ فعالیتهای سپاه پاسداران ارائه دهند و اعلام کرد این اطلاعات ممکن است مشمول پاداش یا جابهجایی شوند.[۲۷۳]
در داخل ایران، فرمانده انتظامی استان گیلان از بازداشت بیش از ۱۵۰۰ نفر در جریان اعتراضات خبر داد و اعلام کرد که ۵۰ نفر از بازداشتشدگان به عنوان «لیدر» اعتراضات شناسایی شدهاند. همزمان، ویدئوهایی در شبکههای اجتماعی منتشر شد که هجوم گروهی از معترضان به ساختمان صداوسیمای اصفهان و آتشزدن بخشهایی از این مرکز را نشان میدهد.[۲۷۳]
همچنین رسانهها و سازمانهای حقوق بشری گزارش دادند که دستکم ۱۶ تا ۱۸ هزار نفر کشته و بیش از ۳۳۰ هزار نفر زخمی شدهاند. قربانیان عمدتاً جوان، شامل زنان باردار و کودکان بودند و احتمال نابینا شدن هزاران نفر نیز گزارش شد. سرکوبها را نیروهای سپاه پاسداران، بسیج، نیروی قدس و نیروهای نیابتی از جمله فاطمیون، زینبیون و حشدالشعبی عراق انجام دادند. معترضان با سلاحهای جنگی و تکتیراندازها هدف قرار گرفتند و اجساد بسیاری از جانباختگان منتقل یا در ازای مبالغ تحویل داده شد. قطع اینترنت، محدودیت اطلاعرسانی و جلوگیری از رسیدگی پزشکی به مجروحان، بخشی از سرکوب گسترده و سازمانیافته گزارش شده است.[۲۷۴]
۲۸ دی
درروز یکشنبه ۲۸ دی، یستودومین روز اعتراضات، اختلالی در پخش برنامههای برخی شبکههای صدا و سیمای جمهوری اسلامی رخ داد. در پی این اختلال، برای دقایقی ویدئوهایی از اعتراضات مردمی و پیام رضا پهلوی روی آنتن شبکههای تلویزیونی ایران پخش شد. این تصاویر شامل صحنههایی از تجمعات اعتراضی، دیوارنویسیهای اعتراضی از جمله شعار «جاوید شاه» و پیام مستقیم رضا پهلوی به مردم ایران بود. صدا و سیما اختلال را «عمده» خواند و اعلام کرد برنامهها به روال عادی بازگشتهاند.[۲۷۵]
همزمان، ایرانیان مقیم کشورهای مختلف، از جمله ایالات متحده، کانادا، آلمان و اتریش، در حمایت از مردم ایران و اعتراضات در ایران تجمع و راهپیمایی برگزار کردند و شعارهایی همچون «مرگ بر خامنهای» و «جاوید شاه» سر دادند. در مونیخ، ایرانیان با روشن کردن شمع یاد جانباختگان اعتراضات را گرامی داشتند.[۲۷۶]
واکنشهای بینالمللی نیز ادامه یافت. سناتورهای آمریکایی، از جمله تد کروز و دونالد ترامپ، خواستار تغییر رهبری در ایران و پایان کشتار معترضان شدند. وزیر امور خارجه آلمان اعلام کرد زمان آن فرا رسیده است که سپاه پاسداران به عنوان سازمان تروریستی تحریم شود. برخی شخصیتها، از جمله هیلل نویر، عباس عراقچی را به دست داشتن در سرکوب اعتراضات متهم کردند و نسبت به حضور او در اجلاس داووس هشدار دادند. همچنین گزارشهایی از اعزام شبهنظامیان حزبالله لبنان و دیگر نیروهای نیابتی به ایران برای کمک به سرکوب اعتراضات منتشر شد.[۲۷۶]
۲۹ دی
در بیستوسومین روز از اعتراضات سراسری علیه جمهوری اسلامی، گزارشها حاکی از تداوم قطع گسترده اینترنت در ایران و ادامه تجمعهای اعتراضی ایرانیان در خارج از کشور بود. نتبلاکس اعلام کرد که حکومت ایران در حال تشدید محدودیتهای ارتباطی و حرکت بهسوی اجرای «اینترنت ملی» با دسترسی بسیار محدود است. همزمان، رسانهها و نهادهای حقوق بشری از موارد متعدد نقض حقوق بشر، از جمله بازداشتهای گسترده، شکنجه و آزار جنسی بازداشتشدگان، خبر دادند.[۲۷۷] روزنامه گاردین به نقل از شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد یک نوجوان ۱۶ ساله در زمان بازداشت در کرمانشاه مورد آزار جنسی قرار گرفته است.[۲۷۸] نگرانیها دربارهٔ صدور احکام سریع و سنگین برای معترضان نیز افزایش یافته است. در عرصه بینالمللی، مجمع جهانی اقتصاد اعلام کرد دعوت از وزیر خارجه جمهوری اسلامی برای حضور در نشست داووس لغو شده است.[۲۷۹][۲۷۷] دونالد ترامپ نیز در سهشنبه ۳۰ دی ۱۴۰۴ پیامکی از امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، را در شبکه اجتماعی تروث منتشر کرد که در آن مکرون پیشنهاد همکاری در موضوع ایران و برگزاری نشستی در پاریس با حضور اعضای جی-۷ و نمایندگانی از چند کشور دیگر را مطرح کرده بود.[۲۸۰][۲۸۱]
بنیاد شهید و امور ایثارگران در بیانیهای آمار اولیهٔ جانباختگان اعتراضات را ۳٬۱۱۷ نفر اعلام و از این تعداد ۲٬۴۲۷ را شهید قلمداد کرد.[۲۸۲] در پی انتشار این آمار، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور نیز مدعی شد: «۶۹۰ نفری که جزو شهدا نیستند جزو تروریستها، اغتشاشگران و کسانی هستند که به اماکن نظامی حمله کردند.»[۲۸۲] محمد مبین، مدیرکل تولیدات رسانهای دفتر رئیسجمهوری، در شامگاه جمعه ۳ بهمن ۱۴۰۴ در جلسهای در شبکه اجتماعی کلابهاوس در رابطه با آمار ادعایی بنیاد شهید در رابطه با شمار جانباختگان اعتراضات اخیر توضیح داد که بنیاد شهید با تمام خانوادههای جانباختگان اعتراضات اخیر تماس گرفته و خواستار موافقت آنها برای «شهید» اعلام کردن عزیزانشان شده است و به گفتهٔ او خانوادهٔ ۲٬۴۲۷ نفر از جانباختگان پذیرفتهاند که عزیزشان به عنوان «شهید» معرفی شوند. این در حالی است که پیشتر روایتهایی از فشار بر خانوادههای کشتههای اعتراضات اخیر مبنی بر پذیرفتن «عضویت در بسیج»، «شهادت» عزیزانشان و حتی «شکایت از قاتلان احتمالی» منتشر شده بود.[۲۸۳]
۲ بهمن
در بیستوششمین روز اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، سرکوب معترضان ادامه یافت و گزارشها حاکی از کشته شدن حدود ۸۰۰ شهروند در اصفهان طی روزهای ۱۸ و ۱۹ دی بود. همچنین تعدادی از دانشجویان و فعالان اجتماعی در شهرهای مختلف کشته یا بازداشت شدند و برخی بازداشتشدگان به مکانهای نامعلوم منتقل شدند. قطع گسترده اینترنت و محدودسازی دسترسی به سامانههای درمانی نیز ادامه داشت و گزارش شد که نیروهای امنیتی برخی پروندههای پزشکی و اطلاعات جانباختگان را حذف کردهاند ویدیوها و گزارشهای محلی حاکی از تجمعات شبانه، راهپیماییها و درگیری معترضان با نیروهای امنیتی در تهران، مشهد، گچساران و ایرانشهر بود. در سطح بینالمللی، پارلمان اروپا و سازمانهای حقوق بشری خواستار پایان سرکوب، تحریم مقامهای ایرانی و قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شدند. مقامات ایالات متحده و آلمان نیز نسبت به تهدیدهای جمهوری اسلامی علیه مخالفان و ایرانیان تبعیدی هشدار دادند. فعالان فرهنگی و هنرمندان با صدور بیانیههایی نگرانی خود را دربارهٔ سرنوشت بازداشتشدگان و احتمال اجرای احکام اعدام اعلام کردند. مقامهای نظامی جمهوری اسلامی نیز تهدید کردند در صورت تعرض به ایران، پایگاههای آمریکا را هدف قرار خواهند داد. این وقایع، از جمله کشتار و بازداشتهای گسترده، به عنوان بخشی از یک الگوی سرکوب برنامهریزیشده گزارش شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی و پیگیری بینالمللی آن تأکید کردهاند.[۲۸۴]
۳ بهمن
در بیستوهفتمین روز اعتراضات دی ۱۴۰۴، سرکوب معترضان در ایران تشدید شد و شمار کشتهشدگان و بازداشتها افزایش یافت. گزارشها حاکی از کشته شدن چندین دانشجو، شهروند و ورزشکار در شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، کرج، انزلی و ساری بود. برخی منابع اعلام کردند که کودکان نیز در جریان سرکوب جان خود را از دست دادهاند. در این دوره، جمهوری اسلامی اقدام به قطع گسترده اینترنت و مهندسی ترافیک شبکه کرد و محدودیتهای شدیدی برای دسترسی به اطلاعات و گزارشدهی رسانهای اعمال شد. شورای عالی امنیت ملی ایران همچنین به رسانهها دستور داد که از انتشار اخبار کشتهشدگان خودداری کرده و تنها به آمار رسمی حکومت ارجاع دهند. در سطح بینالمللی، فشارها بر جمهوری اسلامی افزایش یافت. کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد و پارلمان اروپا اقدامات سرکوبگرانه را محکوم کردند و برخی کشورها خواستار تحریم مقامهای ایرانی و قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شدند. همزمان، ایرانیان خارج از کشور در شهرهایی مانند لندن، پاریس، برلین، بروکسل، سیدنی و کانادا تجمعهایی برگزار کردند و ضمن حمایت از معترضان، خواستار اقدام بینالمللی برای حمایت از مردم ایران و پاسخگو کردن مقامهای جمهوری اسلامی شدند. فعالان صنفی و فرهنگیان نیز با کمپینهایی مانند #نیمکتهای_خالی به یاد کودکان کشتهشده اعتراض کردند و خواستار پایان خشونت و آزادی بازداشتشدگان شدند. این وقایع، از جمله قتلعام گسترده معترضان و کودکان، به عنوان جنایتی فراگیر و برنامهریزیشده توصیف شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی دقیق و پیگیری بینالمللی تأکید کردهاند.[۲۸۵]
۴ بهمن
در بیستوهشتمین روز اعتراضات سراسری در ایران، اعتراضات هنوز در سرتاسر ایران ادامه دارد. مردم هر شب به خیابانها میآیند و شعار سر میدهند. ایرانیان خارج از کشور نیز در حمایت از اعتراضات دست به برگزاری تجمعها و راهپیمایی در نقاط مختلف جهان زدند. گروهی از ایرانیان در روز شنبه چهارم بهمن در شهر بریزبن استرالیا گرد هم آمدند و به گفته پلیس، بیش از چهار هزار نفر در این تجمع حضور داشتند. همچنین تجمعها و اعتراضاتی در برلین و دوسلدورف آلمان گزارش شد. در ایران، مراسم خاکسپاری کشتهشدگان اعتراضات ادامه یافت. ویدیوها و گزارشها از برگزاری مراسم خاکسپاری عابدین خزایی در شهریار خبر دادند. خزایی، معترضی ۵۱ ساله و دارای مدرک کارشناسی ارشد رشته بیولوژی و پدر دو فرزند، در ۱۸ دی در محدوده فلکه سوم فردیس بر اثر تیراندازی کشته شد. در این مراسم شعارهایی برای یادبود او سر داده شد.[۲۸۶]
رضا پهلوی در مصاحبه با شبکههای بینالمللی اعتراضات اخیر را «انقلابی واقعی» خواند و مدعی شد جمهوری اسلامی علیه مردم ایران وارد جنگ شده است. او اظهار داشت شماری از نیروهای نظامی از سرکوب معترضان امتناع کردهاند و برخی مأموران نیروی انتظامی که سرکوب نکرده بودند، کشته شدهاند. رضا پهلوی همچنین اعلام کرد آمادگی دارد در هدایت روند گذار به دموکراسی سکولار در ایران نقش ایفا کند و تأکید کرد این گذار با کنار رفتن جمهوری اسلامی آغاز میشود و هدف آن برگزاری انتخابات آزاد است. او افزود میلیونها نفر در سراسر ایران از او حمایت کرده و نامش را فریاد زدهاند و روی دیوارها نوشتهاند.[۲۸۷]
۵ بهمن
در ۵ بهمن انتشار شد که در جریان قتلعام معترضان در ایران طی اعتراضات دی ۱۴۰۴، برخی گزارشها از کشته شدن کودکان و نوجوانان خبر دادهاند. به گزارش ایراناینترنشنال، اطلاعاتی دربارهٔ تأثیر سرکوب گسترده و خشونتهای حکومتی بر افراد کمسن منتشر شده است.[۲۸۸] در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، ایرانیان خارج از کشور در شهرهایی مانند بروکسل، سیدنی و توکیو تجمعاتی برگزار کردند و ضمن اعلام همبستگی با معترضان، خواستار اقدام بینالمللی برای حمایت از مردم ایران و پاسخگو کردن مقامهای جمهوری اسلامی شدند. برخی مقامات و شخصیتهای خارجی نیز از حقوق و آزادیهای مردم ایران حمایت کردند. در همین زمان، گزارشها از ادامه قطع گسترده اینترنت در ایران و محدودیت دسترسی به اطلاعات حکایت داشت. ایراناینترنشنال اعلام کرد که بیش از ۳۶ هزار نفر در جریان سرکوب اعتراضات کشته شدهاند و این خشونتها شامل اعدامهای بدون محاکمه، شلیک تیر خلاص به مجروحان و مداخله نیروهای امنیتی در مراکز درمانی بوده است. در میان کشتهشدگان، بیش از ۴۰ ورزشکار نیز حضور دارند. این وقایع، از جمله قتلعام گسترده معترضان در ایران، به عنوان یک جنایت فراگیر و برنامهریزیشده توصیف شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی دقیق، پیگیری حقوقی و پاسخگو کردن مقامهای مسئول در سطح بینالمللی تأکید کردهاند.[۲۸۹]
۶ بهمن
در سیامین روز اعتراضات سراسری در ایران، شماری از مقامات اروپایی بر ضرورت قرار گرفتن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا تأکید کردند. آنتونیو تایانی، وزیر امور خارجه ایتالیا، با اشاره به تلفات غیرنظامیان، خواستار پاسخی قاطع شد و اعلام کرد این موضوع را در نشست وزیران خارجه اتحادیه اروپا مطرح خواهد کرد. همزمان، مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل، از بازداشت معترضان زخمی در بیمارستانها و درخواست مبالغی از خانوادهها برای تحویل پیکر کشتهشدگان خبر داد. همچنین دفتر رضا پهلوی اعلام کرد گروهی از فعالان و متخصصان با انتشار نامهای، خواستار شناسایی او بهعنوان نماینده و رهبر وحدتبخش اپوزیسیون دموکراتیک ایران شدهاند.[۲۹۰]
۷ بهمن
در سیویکمین روز اعتراضات سراسری در ایران، گزارشهای متعددی از ادامه سرکوب معترضان، فشار بر نهادهای داخلی و واکنشهای بینالمللی منتشر شد. روزنامهٔ گاردین با استناد به منابع محلی از انباشت اجساد در سردخانهها و قبرستانها و فشار برای دفن سریع و دستهجمعی پیکرها بهمنظور پنهانسازی شمار کشتهشدگان خبر داد. همزمان، وزارت کشور آلمان اعلام کرد ایرانیان منتقد حکومت در این کشور با تهدیدهای امنیتی مواجهاند و این موضوع بهطور جدی رصد میشود. وزارت خارجهٔ آمریکا نیز ادامه قطع و محدودسازی اینترنت در ایران را محکوم کرد. در عرصهٔ اقتصادی، قیمت دلار در بازار آزاد ایران از ۱۵۰ هزار تومان و بهای سکه به رکوردهای جدیدی رسید. در سطح دیپلماتیک، جمهوری اسلامی سفیر ایتالیا را در واکنش به حمایت این کشور از قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا احضار کرد.[۲۹۱][۲۹۲]
۸ بهمن
خبرگزاری رویترز گزارش داد که در شامگاه چهارشنبه ۸ دی، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در حال بررسی گزینههایی علیه ایران بوده است که شامل حملات هدفمند علیه رهبران و فرماندهان نیروهای امنیتی میشد. به گفته چند منبع آگاه، هدف از بررسی این گزینهها تشویق معترضان ایرانی به ازسرگیری اعتراضات و تضعیف ساختارهای سرکوب عنوان شده است. بر اساس این گزارش، پس از سرکوب اعتراضات در ایران، ترامپ به دنبال ایجاد شرایطی برای آنچه «تغییر رژیم» توصیف شده بود، بوده و به همین منظور گزینههایی برای هدف قرار دادن نهادها و افرادی که واشینگتن آنان را مسئول خشونتها میدانست، مورد بررسی قرار گرفت. به گفته منابع آمریکایی، این اقدامات با هدف افزایش اعتماد معترضان به امکان تصرف مراکز دولتی و امنیتی مطرح شده بود.[۲۹۳]
رویترز همچنین به نقل از یک منبع آمریکایی گزارش داد که در میان گزینههای مورد بحث، سناریویی برای حملهای گستردهتر با پیامدهای بلندمدت نیز وجود داشته است که احتمالاً برنامه موشکهای بالستیک یا برنامه هستهای ایران را هدف قرار میداد. با این حال، یک منبع دیگر تأکید کرده است که ترامپ در آن زمان هنوز تصمیم نهایی دربارهٔ مسیر اقدام، از جمله استفاده از گزینه نظامی، اتخاذ نکرده بود.[۲۹۳]
۹ بهمن
در پی اعتراضات دی ۱۴۰۴، میرحسین موسوی در بیانیهای سرکوب اعتراضات مردمی را «هولناک و سیاه» توصیف کرد و نسبت به کشتهشدن معترضان انتقاد نمود. موسوی که بیش از ۱۵ سال در حصر خانگی بهسر میبرد، با اشاره به تداوم اعتراضها اظهار داشت که به باور او، بخش قابل توجهی از جامعه ایران دیگر به ساختار کنونی حکومت اعتماد ندارد و خواست خود برای تغییر نظام سیاسی را بهصورت آشکار بیان کرده است. وی هشدار داد که سرکوبهای گسترده سالهای اخیر میتواند پیامدهایی ماندگار داشته و مسیر آینده کشور را تحت تأثیر قرار دهد.[۲۹۴][۲۹۵][۲۹۶]
او همچنین با اشاره به رویدادهای پس از انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۸۸، برخورد حکومت با معترضان و منتقدان را عاملی در تضعیف مشروعیت داخلی و افزایش خطر مداخله خارجی دانست و تأکید کرد که ادامه این روند به زیان منافع ملی خواهد بود. موسوی در بخش دیگری از بیانیه از نیروهای مسلح خواست از بهکارگیری خشونت علیه مردم خودداری کرده و زمینه انتقال مسالمتآمیز قدرت را فراهم کنند. وی تصریح کرد که به باور او، جامعه ایران راهی جز ادامه اعتراضات مدنی تا دستیابی به نتیجه ندارد. موسوی در پایان، برگزاری همهپرسی برای تغییر قانون اساسی را بهعنوان راهکار پیشنهادی خود مطرح کرد و اعلام نمود که این همهپرسی باید با مشارکت طیفهای مختلف سیاسی و اجتماعی و بر پایه سه اصل «عدم مداخله خارجی»، «نفی استبداد داخلی» و «گذار دموکراتیک مسالمتآمیز» برگزار شود.[۲۹۴][۲۹۵][۲۹۶]
۲۸ بهمن
روز چهلم کشته شدگان ۱۸–۱۹ دی ۱۴۰۴
مراسم چهلم کشتهشدگاناعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی در روزهای ۲۷ تا ۲۹ بهمن در چندین شهر ایران برگزار شد و در برخی شهرها، گزارشهایی از حضور نیروهای امنیتی و محدودیتهای اینترنتی منتشر شد. در آبدانان، استان ایلام برخی از شهروندان در شامگاه ۲۷ بهمن تجمعی برگزار کردند و شعارهایی علیه حکومت سر دادند. نیروهای امنیتی در ۲۸ بهمن در مراسم چهلم علیرضا صیدی در آبدانان با ایجاد فضای شدید امنیتی، عزاداران را محاصره کرده و به سوی آنها تیراندازی کردند. بر اساس گزارشهای دریافتی، شماری از شهروندان کشته یا زخمی شدهاند و همزمان اینترنت در بخشهایی از شهر قطع یا مختل شده است.[۲۹۷][۲۹۸]
مراسمهای چهلم جانباختگان در مشهد همچنین با برخورد خشونتآمیز نیروهای حکومتی مواجه شد. گزارشها همچنین از درگیری نیروهای امنیتی با حاضران، زخمی شدن دستکم دو نفر، شنیده شدن صدای تیراندازی، بازداشت برخی شهروندان و اختلال شدید اینترنت در برخی مناطق مشهد حکایت دارد.[۲۹۹] در زنجان مراسم چهلم محمدمهدی گنجدانش، دانشآموز ۱۷ ساله، برگزار شد و شرکتکنندگان او را تشویق کردند. در بجنورد، خراسان شمالی خانواده ملیحه فیروزه بر سر مزار او حاضر شدند. در اراک، استان مرکزی مراسم چهلم اسماعیل گنجگلی برگزار شد. پیش از آن گزارشهایی از محدودیتهای امنیتی و تغییر زمان یا مکان مراسم منتشر شد.[۳۰۰]
در کرمانشاه خانواده عرفان جامهشورانی بر سر مزار او حاضر شدند. در نورآباد ممسنی، استان فارس مراسم چهلم عبدالسادات شمسالدینی، مهرشاد قائدی، رضا اسدی و عمویش مجید اسدی، محمد احمدی، شاهرخ زارع، بهنام ایزدی، آرمان گرجیان، کامیاب احمدی، سعید زارع، پریسا لشکری و پویا نوروزی با حضور خانواده، دوستان و همشهریان برگزار شد. در بهارستان و شاهینشهر، اصفهان مراسم چهلم محمدرضا قربانی و فرهاد پورکاوه با حضور خانوادهها و نزدیکان برگزار شد و سوگواری و رقص سوگ انجام شد. در بندر انزلی، استان گیلان مراسم چهلم میلاد میانهخواه منفردی با حضور خانواده و نزدیکان، لباس سفید و رقص سوگ برگزار شد. در تهران مراسمهای چهلم مهدی سپهران، سمیه یوسفی، آریا هنرمند و میلاد نعمتی برگزار شد و شامل توزیع غذا، پخش موسیقی، آزادی کبوتر و ادای احترام بر مزار بود. در برازجان، استان بوشهر مراسم چهلم اسماعیل خروشا در آرامستان شهر برگزار شد و شرکتکنندگان بر سر مزار او حاضر شدند. این مراسمها بهعنوان یادبود جانباختگان اعتراضات ایران برگزار میشوند و شرکتکنندگان در آنها به گرامیداشت خاطره جانباختگان و نشان دادن اعتراض خود به محدودیتها و سرکوبها میپردازند.[۳۰۰]
همزمان با روز چهلم کشته شدگان اعتراضات، گزارشها حاکی از برگزاری مراسم یادبود در مدارس و شهرهای مختلف ایران است. در کرج، دانشآموزان یک مدرسه دخترانه قاب عکسی از پرچم شیر و خورشید را در کلاس نصب کردند و گروهی از دختران دانشآموز اصفهانی نیز ترانه «نام جاوید وطن» را همخوانی کردند.[۳۰۱] در شهر آبدانان، استان ایلام، همزمان با چهلم جاویدنامان، تجمع خیابانی برگزار شد و شرکتکنندگان شعارهایی مانند «مرگ بر خامنهای، لعنت بر خمینی» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند. گزارشها و ویدیوهای رسیده نشان میدهند جو امنیتی در این شهر بسیار شدید بوده است.[۳۰۲][۳۰۳] علاوه بر این، ویدیوهایی از برخی مدارس ایران حاکی از آن است که دانشآموزان تصاویر خمینی را لگد کرده و مراسم یادبود برای کشتهشدگان را همراه با سرودهای اعتراضی و شعارهای همخوان برگزار کردند.[۳۰۴] در قم با به هوا فرستادن بادکنکهای مشکی یاد کشته شدگان اعتراضات را در چهلمین روز کشته شدن آنان گرامی داشتند.[۳۰۵]
در پنجاهوسومین روز اعتراضات سراسری ایران با برگزاری مراسم چهلم شماری از جانباختگان در شهرهایی چون کرج، رامهرمز، تهران، نجفآباد و مشهد همراه بود. همزمان، در پی فراخوان شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران برای اعتصاب برای جانباختگان، گزارشهایی از عدم حضور گسترده دانشآموزان در مدارس چند استان و تعطیلی عملی برخی مدارس منتشر شد. در مقابل، اخباری دربارهٔ افزایش فشارهای انضباطی بر دانشآموزان غایب در شهرهایی مانند فردیس و پردیس منتشر شد. همچنین نگرانیهایی دربارهٔ وضعیت نوجوانان بازداشتشده و نگهداری برخی از آنان در زندانهایی از جمله زندان تهران بزرگ و زندان وکیلآباد مطرح گردید.
۳۰ بهمن
در این روز مراسم چهلم برخی کشته شدگان در شهرهای مختلف ایران برگزار شد، در مراسم چهلم جانباختگان دیماه در رامهرمز و نورآباد ممسنی جمعیت انبوهی شرکت کردند و شعارهایی چون این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده و «مرگ بر سه فاسد ملا چپی مجاهد» را سر دادند.[۳۰۶]
۲ اسفند
در ۲ اسفند مراسم چهلم افسانه مهدینژاد، افشین میارکیانی، مسعود ذاتپرور، شبنم فردوسی و ایرج کیانی، کشتهشدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴ ایران، برگزار شد. این مراسمها با حضور مردم و اجرای آیینهای یادبود، از جمله آزادسازی کبوتر و اجرای موسیقی محلی، برگزار گردید. افسانه مهدینژاد، شهروند گیلانی و مادر یک فرزند ۹ ساله، در ۱۸ دی ۱۴۰۴ در جریان اعتراضات کشته شد و فرزند او، ایلیا، در ویدیویی که منتشر شد، بر مزار مادرش حاضر شد. در جریان این اعتراضات چندین شهروند و ورزشکار دیگر نیز کشته یا مجروح شدند. مراسم چهلم هر یک از این افراد با حضور مردم و اجرای آیینهای مختلف برگزار شد. همچنین در آبدانان، جمعی از مردم مقابل خانه یعقوب محمدی، معلم بازداشتی، تجمع کردند و منابع محلی اعلام کردند که او به زندان مرکزی ایلام منتقل شده است.[۳۰۷][۳۰۸] همچنین دانشجویان دانشگاه امیرکبیر در تهران برای یادبود و گرامیداشتکشته شدگان اعتراضات تجمع کردند و شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سر دادند. گزارشی داده شد که دستکم ۱۹ شهروند در باغملک پس از شرکت در مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه بازداشت شده و به زندان سپیدار اهواز منتقل شدند.[۳۰۹][۳۱۰]
در پی موج تازهای از اعتراضات و همزمان با چهلم شماری از کشتهشدگان اعتراضات دی، روز یکشنبه سوم اسفند گزارشها و ویدیوهایی از برگزاری تجمعهای اعتراضی در چند دانشگاه ایران منتشر شد.[۳۱۱][۳۱۲][۳۱۳][۳۱۴] دانشگاههای تهران، صنعتی شریف، امیرکبیر، شهید بهشتی، خواجه نصیر، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه سجاد از جمله مراکز اصلی این تجمعها بودند. بر اساس این گزارشها، در دانشگاه صنعتی شریف، دانشجویان در روزهای برگزاری تجمعهای اعتراضی در محوطه دانشگاه تجمع کردند و شعارهایی با مضامین سیاسی و انتقادی سر دادند. از جمله این شعارها میتوان به «جاوید شاه»، «باشرف» و «آریامهر اسمشه، شریف دیگه بسشه» اشاره کرد. در برخی ویدیوها، دانشجویان پرچم شیر و خورشید را نیز برافراشتهاند و برخی شعارها به نام پیشین دانشگاه «آریامهر» اشاره داشت.[۳۱۵][۳۱۶] در دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز تجمعی برگزار شد که در آن شعار «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده» شنیده میشد.[۳۱۷][۳۱۴] در دانشگاه تهران نیز دانشجویان در حضور نیروهای بسیج تجمع کرده و شعارهایی علیه رهبر جمهوری اسلامی سر دادند. در دانشگاه سجاد، دانشجویان شعار «قسم به خون یاران، ایستادهایم تا پایان» را مطرح کردند.[۳۱۳][۳۱۴]
در دانشگاه فردوسی مشهد، بنا بر ویدیوهای منتشرشده، میان دانشجویان معترض و دانشجویان بسیجی یا افراد طرفدار حکومت درگیریهایی رخ داد. همچنین در دانشگاه علوم پزشکی مشهد و برخی دیگر از مراکز آموزشی این شهر، تجمعهایی همراه با برگزاری مراسم یادبود برای کشتهشدگان اعتراضات پیشین گزارش شد.[۳۱۴][۳۱۲] در برخی موارد، درگیریهایی میان دانشجویان معترض و نیروهای بسیج دانشجویی یا افراد نزدیک به حاکمیت گزارش شده و اخباری دربارهٔ زخمی یا بازداشت شدن شماری از افراد منتشر شده است، هرچند آمار رسمی و مستقلی در اینباره ارائه نشده است. گزارشهایی نیز از استفاده از اسپری فلفل و برخوردهای فیزیکی برای متفرق کردن تجمعها منتشر شده است. رسانههای نزدیک به حکومت این تجمعها را محدود توصیف کرده و برخی شرکتکنندگان را «اغتشاشگر» معرفی کردهاند. تا زمان انتشار این گزارشها، منابع رسمی داخلی جزئیات مستقلی دربارهٔ شمار شرکتکنندگان یا بازداشتشدگان ارائه نکرده بودند.[۳۱۱][۳۱۲][۳۱۳][۳۱۴]
همچنین ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که در روز چهلم کشتهشدگان اعتراضات دی، دانشآموزان در برخی مدارس ایران اقداماتی نمادین انجام دادهاند. در استان هرمزگان، دانشآموزان تصاویر خمینی را آتش زدهاند و در مدارس دیگر، دختران دانشآموز ترانه «ایران جوان» را همخوانی کردهاند.[۳۱۸][۳۱۹]
۴ اسفند
پس از برگزاری دو روز تجمع اعتراضی در دانشگاه صنعتی شریف، روابط عمومی این دانشگاه اعلام کرد که برخی دانشجویان «ممنوعالورود» شدهاند. همچنین انجمن صنفی دانشجویان این دانشگاه گزارش داد که از شمارهای ناشناس با خانواده برخی دانشجویان تماس گرفته شده است.[۳۲۰]
همچنین بر اساس گزارش و ویدیوهای منتشرشده، روز دوشنبه چهارم اسفند، گروهی از دانشجویان دانشگاههای تهران از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه الزهرا و دانشگاه علم و فرهنگ تجمعهایی در حمایت از «انقلاب ملی» برگزار کردند. در این تجمعها، دانشجویان شعارهایی با مضامین سیاسی و انتقادی علیه حکومت، از جمله «شاه میاد به خونه، ضحاک سرنگونه»، «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده»، «ما ملت کبیریم، ایران رو پس میگیریم»، «مرگ بر حکومت بچهکش» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.[۳۲۱][۳۲۲][۳۲۳][۳۲۴] گروهی از دانشجویان دانشگاه الزهرا در تهران تجمع کردند و شعاری در اعتراض به نام فعلی دانشگاه سر دادند: «الزهرا بسشه، فرح دیگه اسمشه». این شعار اشاره به نام اولیه دانشگاه دارد که در زمان تأسیس در سال ۱۳۴۳ به نام فرح پهلوی نامگذاری شده بود.[۳۲۵] همچنین شماری از دانشجویان اقدام به لگدمال کردن پرچم جمهوری اسلامی ایران و پرتاب آن به سمت گروهی از دانشجویان بسیجی کردند.[۳۲۶] گروهی از دانشجویان دانشگاه تربیت مدرس در تهران نیز تجمع کردند و شعار «تا آخوند کفن نشود، این وطن وطن نشود» سر دادند.[۳۲۷] در دانشگاه شریف دانشجویان همچنین عروسک یک موش را با حالتی شبیه به اعدام از درخت آویزان کردند که تلاش بسیجیها برای پایین کشیدن آن عروسک در فضای مجازی سوژه شد.[۳۲۸]
بر اساس گزارشها در جریان مراسم چهلم متین مشتاقی معترضی که در اعتراضا در اراک کشته شد، مأموران به سوی حاضران تیراندازی کردهاند. تا زمان انتشار این گزارش، جزئیات بیشتری دربارهٔ ابعاد حادثه و شمار احتمالی مجروحان یا بازداشتشدگان منتشر نشده و مقامهای رسمی نیز واکنشی علنی به این ادعا نشان ندادهاند.[۳۲۹] رسانههای ایران گزارش دادند که پیامکی با مبدأ نامشخص برای شماری از شهروندان ارسال شده که در آن آمده است: «رئیسجمهوری آمریکا مرد عمل است، منتظر بمانید.» پیشتر نیز برخی شهروندان از دریافت پیامکهایی با محتوای مشابه خبر داده بودند.[۳۳۰]
کانون صنفی معلمان اسلامشهر نیز در بیانیهای با اعلام حمایت از تجمعات اعتراضی دانشجویان در دانشگاههای سراسر ایران، تأکید کرد که «سرکوب دانشجویان نتیجهای جز نفرتآفرینی، انحطاط و تفرقهافکنی نخواهد داشت.» در این بیانیه، دانشجویان «جوانان آگاه و آزاده» توصیف شدهاند که بهگفته این تشکل، در مقاطع مختلف تاریخی در برابر استبداد ایستادگی کردهاند. همچنین دانشجویان «فرزندان ملت» خوانده شدهاند که خواستار شفافیت، پاسخگویی و تحقق ارزشهای انسانی هستند. کانون صنفی معلمان اسلامشهر در ادامه با اشاره به نظام آموزشی رسمی در جمهوری اسلامی، تصریح کرد دانشجویان امروز دانشآموختگان همان مدارسی هستند که حکومت کوشیده آنها را به پایگاه ایدئولوژیک خود بدل کند. این تشکل صنفی تأکید کرده است که دانشجویان را نمیتوان «مواجببگیر» یا «دشمن ملت» دانست، بلکه آنان مطالبات خود را از مسیر اعتراضات مدنی پیگیری میکنند. در پایان این بیانیه آمده است که حاکمیت ناگزیر از به رسمیت شناختن اعتراضات دانشجویان و پاسخگویی به مطالبات آنان است.[۳۳۱]
بر اساس ویدیوها و گزارشهای منتشرشده در رسانهها، دانشجویان در این تجمعها شعارهایی در انتقاد از ساختار سیاسی جمهوری اسلامی، در حمایت از برخی چهرههای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ و نیز در حمایت از دانشجویان بازداشتشده سر دادند. در برخی دانشگاهها، موضوع بازگشت به نامهای پیش از انقلاب نیز در شعارها مطرح شد.[۳۳۲][۳۳۲][۳۳۲]
گزارشها حاکی است در تعدادی از دانشگاهها، از جمله خواجه نصیر، علم و فرهنگ، علم و صنعت و شهید بهشتی، میان دانشجویان و نیروهای حراست و بسیج درگیریهایی رخ داده است. به گفته منابع رسانهای، در برخی موارد از ابزارهایی مانند اسپری فلفل و گاز اشکآور و سلاح برای متفرق کردن تجمعها استفاده شده و در دانشگاه هنر و معماری پارس نیز خبر بازداشت چند دانشجو منتشر شده است.[۳۳۲]
همچنین گزارشهایی دربارهٔ محاصره یا کنترل ورودی و خروجی برخی پردیسها، از جمله در دانشگاه صنعتی خواجه نصیر، منتشر شد. در دانشگاه صنعتی شریف نیز منابعی از برخورد حراست با دانشجویان پس از بروز برخی نمادها و شعارها خبر دادند.[۳۳۲]
۶ اسفند
در ششم اسفند ۱۴۰۴، گزارشهایی از تجمعها و کنشهای اعتراضی در برخی مراکز آموزشی ایران منتشر شد. در یک مدرسه دخترانه در شیراز دانشآموزان سرود «وطن ای هستی من» را همخوانی کردند. همزمان در دانشگاه هنر تهران، دانشگاه هنر و معماری پارس و دانشکده کاربردی دانشگاه هنر ایران تجمعهایی برگزار شد که در آنها شعارهایی از جمله «زن، زندگی، آزادی» و «جاوید شاه» سر داده شد. در دانشگاه خوارزمی و دانشگاه فردوسی مشهد نیز تجمعهایی برگزار و در مشهد بنا بر گزارشها این تجمع پراکنده شد. در واکنش، حسین سیمایی صراف وضعیت دانشگاهها را غیر بحرانی توصیف کرد و نسبت به تداوم ناآرامیها هشدار داد.[۳۳۳][۳۳۴][۳۳۵][۳۳۶][۳۳۷][۳۳۸]
۷ اسفند
در هفتم اسفند، تجمعهای اعتراضی در مراسمهای چهلم کشتهشدگان خیزش دیماه صورت گرفت و مردم علیه حکومت و در حمایت از رضا پهلوی شعار دادند.[۳۳۹][۳۴۰][۳۴۱][۳۴۲] در شهر نورآباد ممسنی این تجمع با برافراشتن نمادهای ملی از جمله پرچم شیر و خورشید و شعارهای تند علیه جمهوری اسلامی و در حمایت از پهلوی بود که رضا پهلوی از آن استقبال کرد و آن را «جلوهای آشکار از ادامه مبارزه» خواند.[۳۴۳]
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران نخست از تهران آغاز شد و در چند روز به بیش از ۳۰ شهر و دهها نقطهٔ گوناگون کشور گسترش یافت و به یکی از بزرگترین موجهای اعتراض سراسری در سالهای اخیر تبدیل شد. سرچشمه نخستین اعتراضات واکنش بخشی از کسبه، بازاریان و فعالان اقتصادی به کاهش بسیار زیاد ارزش ریال، افزایش نرخ ارز و افزایش تورم گزارش شد، اما در ادامه دامنهٔ مشارکت اجتماعی گسترش یافت و گروههایی از دانشجویان، کارگران، شهروندان عادی، اقشار اجتماعی متعدد و صنوف گوناگون نیز در شهرهای گوناگون دربرابر وضعیت اقتصادی، معیشتی و تا اندازهای سیاسی در خیابانها حضور یافتند.[۳۴۴]
استانها و شهرهای مرکزی
در تهران، پایتخت کشور، تجمعات با اعتصاب گستردهٔ کسبه در بازار بزرگ و مراکز تجاری آغاز شد و به بخشهای مرکزی شهر از جمله خیابان جمهوری، خیابان لالهزار، میدان امام خمینی، بازار شوش و مولوی گسترش یافت، در حالی که نیروهای امنیتی و انتظامی در بسیاری از مناطق حضور یافتند.[۳۴۵]
اعتراضات شتابان به شهرهای مهم دیگر منتقل شد. در اصفهان، شیراز، مشهد، قم و یزد نیز تعطیلی بازارها و تجمعهای مردمی دربرابر مشکلات اقتصادی گزارش شده است.[۳۴۶][۳۴۷][۱۴۹]
افزونبر بازارها و خیابانها، دانشجویان دانشگاهها در چندین شهر شرکت کردند و اعتراضات دانشجویی را شکل دادند. تجمعات دانشجویی در دانشگاههای تهران، اصفهان، یزد و زنجان گزارش شده است، و رسانههای بینالمللی از حضور دانشجویان در دانشگاههای مختلف با توقف کلاسها و شعارهای اقتصادی و اجتماعی خبر دادهاند.[۳۵۱]
پوشش رسانهای گسترده جهانی
رسانههای معتبر جهانی از جمله خبرگزاریهای جهانی نیز گزارشهایی دربارهٔ گسترش اعتراضات در سراسر ایران منتشر کردند و تأکید کردند که اعتراضات بهشمار زیادی از شهرها گسترش یافته و در برخی مناطق به روزهای پایانی سال ۲۰۲۵ و آغاز ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است، که نشاندهندهٔ ژرف نارضایتی عمومی است.[۳۵۲]
به این ترتیب، اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران یک موج ملی و فراگیر بود که در بیشتر نقاط کشور از مرکز تا جنوب، غرب و شمال حضور داشت و مشارکتکنندگان با ترکیبی از خواستههای اقتصادی، معیشتی و اجتماعی در خیابانها حضور یافتند.[۳۵۳]
ترامپ: «اگر جمهوری اسلامی به معترضان شلیک کند، آمریکا برای نجات آنها میآید»
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با اشاره به مشکلات اقتصادی و تورم شدید مردم، رفتار خشونتآمیز حکومت ایران علیه معترضان را محکوم کرد و هشدار داد که ایالات متحده در صورت سرکوب مسالمتآمیز مردم آماده مداخله است.[۳۵۴] او تأکید کرد که اقدامات خونین حکومت را زیر نظر دارد و هر گونه قتل معترضان با پاسخ شدید آمریکا مواجه خواهد شد. ترامپ همچنین با انتشار پیامکی از امانوئل مکرون خبر داد که همکاری بین آمریکا و فرانسه برای «کارهای بزرگ» در ایران ممکن است،[۳۵۵][۳۵۶] و در ۹ بهمن ۱۴۰۴ اعلام شد که او گزینههایی شامل حملات هدفمند به نیروهای امنیتی و رهبران ایران برای بازنوکنی اعتراضات و فراهم کردن شرایط برای تغییر رژیم را بررسی میکند.[۳۵۷]
همچنین در ۵ اسفند ۱۴۰۴، ترامپ در سخنرانی سالانه خود در کنگره آمریکا به تحولات داخلی ایران و سیاستهای ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی پرداخت. ترامپ در این سخنرانی به اعتراضات اخیر در ایران اشاره کرد و حکومت جمهوری اسلامی را به سرکوب خشونتآمیز معترضان متهم نمود. او مدعی شد که رهبران ایران طی ماه گذشته دستکم ۳۲ هزار نفر را کشتهاند و گزارشهایی از تیراندازی به معترضان و اجرای احکام اعدام وجود دارد.[۳۵۸]
مقامات جمهوری اسلامی
سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، با تکرار مواضع پیشین خود در قبال اعتراضات سالهای گذشته، شهروندان معترض را «مزدور دشمن» خواند و بر سرکوب آنها تأکید کرد. علی خامنهای ۱۳ دی ۱۴۰۴ گفت: «اعتراض به جاست اما اعتراض غیر از اغتشاش است. ما با معترض حرف میزنیم اما با اغتشاشگر حرف زدن فایدهای ندارد. اغتشاشگر را باید به جای خودش نشاند.»[۳۵۹]
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در صفحهٔ شخصی خود در شبکهٔ اجتماعی ایکس به تجمعات واکنش نشان داد و نوشت: «معیشت مردم، دغدغه هر روز من است. اقدامات اساسی برای اصلاح نظام پولی و بانکی و حفظ قدرت خرید مردم در دستورکار داریم. به وزیر کشور مأموریت دادم از مسیر گفتوگو با نمایندگان معترضان، مطالبات برحق آنها را بشنود تا دولت با تمام توان برای رفع مشکلات و پاسخگویی مسئولانه عمل کند.»[۳۶۰]
سپاه پاسداران، در روز دوم اعتراضات با ارسال پیامکهایی به شهروندان، تجمعات را «غیرقانونی» خواند و هشدار داد که حضور در این گردهماییها «خواسته دشمن» است. انتشار نماگرفت این پیامکها در شبکههای اجتماعی با واکنشهای گسترده همراه شد. شماری از کاربران نیز گزارش دادند که با وجود عدم حضور در نزدیکی تجمعات، این پیامک را با امضای سازمان اطلاعات سپاه دریافت کردهاند.[۱۲۱]
سرتیپ احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی جمهوری اسلامی، در ۱۵ دی نوجوانان، جوانان و والدین آنها را تهدید کرد و گفت: «از خانوادهها و پدر و مادرها درخواست میکنم دقت کنند و مراقب باشند فرزندانشان در تور کشتهسازها نیفتند». او همچنین در ۱۶ دی گفت «نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران بر حسب وظیفه بعد از جداسازی صف معترضین از آشوبگران، با آشوبگران با قدرت و قوت برخورد کرد. تعداد زیادی از آنها در صحنه دستگیر شدند و تعداد زیادی دیگر از آنها بعد از شناسایی در تور واحدهای اطلاعاتی و عملیاتی ما قرار گرفتند و دستگیر شدند.» وی همچنین در ادامه معترضان را به تعقیب و دستگیری تهدید کرد و گفت: «به مردم ایران این قول را میدهم که تا نفر آخر از این افراد در هر زمان و هر مکان دستگیر خواهند شد و مجازات میشوند. هنوز وقت باقیست برای عدهای که فریب سرویسهای دشمن یا فریب لیدرهای سرویسهای دشمن را خوردند که خودشان را معرفی کنند و از رأفت نظام جمهوری اسلامی ایران برخوردار بشوند.» [نیازمند منبع]
علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، در ۲۰ دی با تکرار مواضع قبلی دیگر مقامات جمهوری اسلامی برخی معترضان را به همکاری با و دستور گرفتن از آمریکا و اسرائیل متهم کرد و گفت: «صحنه اعتراضات بازار و کسبه درست بود، آنها به نوسانات نرخ ارز و عدم امکان برنامهریزی برای مشاغل خود معترض بودند. اما اینکه عدهای با انواع سلاحهای گرم عملیات انجام دهند موضوع دیگری است و باید اعتراضات مردمی را از این گروه کاملاً جدا کرد. اینها شبه گروههای تروریستی شهری هستند.» او در ادامه گفت: «این جنگ ادامه همان جنگ است و فقط تاکتیک دشمن تغییر کرده است؛ دشمن در جنگ ۱۲ روزه به دلیل حضور مردم در صحنه به اهداف خود دست نیافت و لذا آنها به دنبال هدف گرفتن نقطه قوت ما یعنی «همبستگی ملت ایران» هستند.» [نیازمند منبع]
در تاریخ ۸ دی ۱۴۰۴ یک نامه محرمانه و طبقهبندیشده منتسب به بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در فضای عمومی منتشر شد که نشان میدهد این نهاد دستورالعملهایی اضطراری به مدیران عامل بانکها و مؤسسات مالی کشور ابلاغ کرده است. در این سند، بانکها موظف شدهاند خود را برای سناریوهای بیثباتی گسترده، از جمله خرابکاری، قطع برق، تهدیدات سایبری، اختلال در زیرساختها و بحران سراسری آماده کنند و اقداماتی مانند حفاظت و انتقال دادههای حیاتی، فعالسازی سامانههای جایگزین پرداخت، تداوم خدمات بانکی در شرایط بحران و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل را در دستور کار قرار دهند. این دستورالعملها بهعنوان نشانهای از آمادگی ساختاری بانک مرکزی برای شرایط بحرانی و احتمال از دست رفتن کنترل حاکمیت جمهوری اسلامی در پی گسترش اعتراضات سراسری تفسیر شده است.[۳۶۱]
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری ۹ دی ۱۴۰۴ به اعتراضات اشاره کرد و گفت که دولت «اعتراضات، بحرانها و تنگناها را میبیند و به رسمیت میشناسد» و در ادامه افزود «دولت، حتی اگر صداهای تندی نیز وجود داشته باشد، با صبوری به این صداها گوش خواهد داد». او سپس به دستور مسعود پزشکیان برای ایجاد سازوکار گفتوگو با معترضان اشاره کرد.[۳۶۲]
در ۲۸ دی ۱۴۰۴ گزارش شد که علیرضا جیرانی، دیپلمات ارشد جمهوری اسلامی در ژنو، محل کار خود را ترک کرده و به همراه خانواده خود از سوئیس درخواست پناهندگی کرده است. این به دلیل ترس از بازگشت به ایران و نگرانی از پیامدهای احتمالی در شرایط انقلابی و احتمال فروپاشی ساختاری حکومت است.[۳۶۳][۳۶۴]
انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف با انتشار بیانیهای اعلام کرد که گزارشهایی دربارهٔ «رفتارهای نامناسب و توهینآمیز برخی نیروهای حراست» در محوطهٔ دانشگاه و ورودیها دریافت کرده است. بهگفتهٔ این انجمن، موارد گزارششده شامل تذکرهای هتاکانه دربارهٔ پوشش دانشجویان، برخوردهای تحقیرآمیز و ارسال پیامکهای تذکر دربارهٔ حجاب بوده است. انجمن اسلامی هشدار داده که این نوع برخوردها که «اکنون مکرراً و گستردهتر» انجام میشود، باعث سلب آرامش روانی دانشجویان میشود.[۳۶۵]
سازمان ملل
شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد روز جمعه ۲۳ ژانویه (۳ بهمن) طی برگزاری یک نشست اضطراری با تصویب قطعنامهای سرکوب شدید معترضان در ایران را به شدت محکوم کرد. این قطعنامه با ۲۵ رای مثبت، ۷ رای منفی از سوی چین، کوبا، هند، عراق، پاکستان، ویتنام، اندونزی و ۱۴ رای ممتنع به تصویب رسید. در این نشست اضطراری در ژنو، فولکر تورک، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد، برخورد جمهوری اسلامی با اعتراضات را «سرکوبی بیرحمانه» توصیف کرد و گفت که سرکوب خونین از ۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۱۸ دی) به بعد، با استفاده گسترده از مهمات جنگی علیه معترضان شدت گرفته است.[۳۶۶]
مای ساتو گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر در ایران در گفتگو با شبکهٔ خبری «ایبیسی نیوز» در مورد احتمال وقوع جنایت علیه بشریت در سرکوبهای اخیر ایران گفت که ممکن است چنین باشد، اما برای اثباتش بر لزوم تحقیق یک هیئت حقیقتیاب مستقل تأکید کرد تا مشخص شود که آیا رفتار حکومت اسلامی با معترضان مصداق جنایت علیه بشریت بوده است و آیا علی خامنهای باید به دیوان کیفری بینالمللی ارجاع داده شود یا خیر.[۳۶۷]
ساتو گفت که تلفات بسیار زیاد بوده و ویدیوهای بسیاری دیده که نیروهای امنیتی به سوی غیرنظامیان غیرمسلح تیراندازی میکنند. وی شمار کشتهشدگان در سرکوب اخیر را دستکم ۵ هزار نفر برآورد کرد، اما گفت که بنا بر گزارش پزشکان داخل ایران، این شمار ممکن است به ۲۰ هزار نفر هم برسد.[۳۶۸]
مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، اعلام کرد که اعتراضات سراسری دی ۱۴۰۴ با سرکوب شدید، استفاده از نیروی مرگبار، بازداشت دهها هزار نفر و قطع اینترنت مواجه شده و ابعاد واقعی خشونت و جانباختگان پنهان شده است. او هشدار داد که این سرکوب گسترده میتواند بهعنوان نوعی نسلکشی نوین تعبیر شود و خواستار اقدام فوری جامعه جهانی برای حمایت از معترضان و پاسخگو کردن مقامهای ایران شد.[۳۶۹][۳۷۰][۳۷۱]
ایرانیان
رضا پهلوی افزود که به دلیل مقاومت مردم، هزاران نفر از نیروهای نظامی و انتظامی از حضور در محل کار خودداری کردهاند تا در سرکوب معترضان مشارکت نکنند.[۳۷۲]
"
دوباره در وضعیتی شبیه ۱۹۷۹ هستیم. آن زمان خمینی بود، امروز پهلوی.
رضا پهلوی، در پی استوریهای پیدرپی این موضوع را رصد کرد و در نهایت در سخنرانیای حمایت خود را از این اعتراضات اعلام کرد. او در پیامی ویدیویی از نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی خواست که در مقابل اعتراضات مردم، نایستند و به مردم پیوندند.[۳۷۴] او همچنین از قشرهای مختلف جامعه ایران در تمام شهرها خواست که متحد شوند و به اعتراضات سراسری بپیوندند و از ایرانیان خارج از کشور خواست که صدای ملت ایران را به نهادهای بینالمللی برسانند.[۳۷۵] در ۲۲ دی، شاهزاده رضا پهلوی از متخصصان حوزه اینترنت و ارتباطات خواست که با هدف قرار دادن زیرساختهای اطلاعاتی نظام، تلاش کنند ارتباط مردم با جهان دوباره برقرار شود. او در پیام خود اعلام کرد که رژیم جمهوری اسلامی قصد دارد با سرکوب و قطع ارتباطات مردم را از ادامه مبارزه ناامید کند و افزود که بهخاطر مبارزه مردم، هزاران نفر از نیروهای نظامی و انتظامی به سر کار نرفتهاند تا در سرکوب دست نداشته باشند.[۳۷۶] در ۲۶ دی ۱۴۰۴، رضا پهلوی در نخستین نشست مطبوعاتی خود پس از آغاز اعتراضات گسترده در ایران، خواستار حمایت عملی جامعه بینالمللی از مردم ایران شد و تأکید کرد که کمک نظامی خارجی لازم نیست، زیرا مردم خود در میدان مبارزه هستند. او چهار اصل دورهٔ گذار پس از جمهوری اسلامی را معرفی کرد: حفظ تمامیت ارضی، احترام به اقوام و مذاهب، جدایی دین از حکومت و حق تعیین حکومت توسط مردم. پهلوی از «پروژه شکوفایی» برای صد روز نخست پس از سرنگونی جمهوری اسلامی خبر داد و تأکید کرد که نهادهای اجرایی و نیروهای نظامی باید اصلاح شده و تحت فرماندهی غیرسیاسی قرار گیرند. وی اعلام کرد که نقش خود را محدود به مدیریت گذار میداند و پایبندی خود به دموکراسی و رأی آزاد شهروندان را اعلام کرده است.[۳۷۷][۳۷۸] در ۳۰ دی پهلوی در سخنانی خطاب به علی خامنهای گفت: «همانگونه که جنایتکاران نازی در نورنبرگ محاکمه و مجازات شدند، تو و همدستانت نیز در دادگاه ملت ایران محاکمه و مجازات خواهید شد.»[۳۷۹] او به مردم ایران گفت: «شما تنها نیستید؛ ایستادگی شما تاریخ را تغییر داده است. این رژیم ترک برداشته و سقوطش آغاز شده است.»[۳۸۰]
فرح پهلوی شهبانو آخر ایران، در شبکه اجتماعی ایکس پیامی منتشر کرد و خطاب به مردم ایران نوشت که هرچند راههای ارتباطی با جهان بیرون محدود شده است، پیام آنها بلندتر از آن است که خاموش شود. او همچنین به خانوادههای جانباختگان اشاره کرد.[۳۸۱]
بهروز وثوقی، بازیگر پیشکسوت، در اینستاگرام نوشت: «در این روزهای سنگین، من که عمرم را با نور و سایه، با سکوت و فریاد روی پرده گذراندهام، هر شب اخبار سرزمینم را میبینمو قلبم، پیش از آنکه پیر شود، زخمی میشود.»[۳۸۲] او افزود: «اگر سینما به من چیزی آموخت، این بود که تاریکترین صحنهها همیشه مقدمه طلوعاند. دل من امروز با دلهای زخمی سرزمینم میتپد. نه از ترحم، بلکه از ایمان.»[۳۸۲]
شیرین عبادی، برنده جایزه صلح نوبل، نیروهای امنیتی ایران را به دلیل تیراندازی مستقیم به معترضان بیسلاح در فسا محکوم کرد و آن را نقض حقوق بشر دانست. او در پیامی که در اینستاگرام منتشر کرد، تأکید کرد که استفاده از مهمات جنگی علیه شهروندان بیسلاح به هیچوجه قابل توجیه نیست. عبادی از مقامات خواست فوراً به خشونتها پایان دهند، رسیدگی پزشکی مناسب به مجروحان را تضمین کنند و بررسی کنند چه کسانی مجوز استفاده از سلاح گرم علیه معترضان در فسا را صادر کردهاند.[۳۸۳] همچنین در ۲۳ دی، او در صفحه اینستاگرام خود نسبت به افزایش تلفات در صورت نبود واکنش جهانی هشدار داد و خواستار وصل اینترنت و آغاز تحقیقات مستقل بینالمللی شد.[۳۸۴]
در ۱۲ دی ۱۴۰۴، ۱۷ فعال مدنی و سیاسی با انتشار بیانیهای مشترک، از اعتراضات سراسری در ایران حمایت کرده و گذار صلحآمیز از جمهوری اسلامی را «ضرورتی غیرقابل سرکوب» توصیف کردند. امضاکنندگان، از جمله ابوالفضل قدیانی، جعفر پناهی، مصطفی تاجزاده، نرگس محمدی و مصطفی ملکیان، با اشاره به تداوم اعتراضات خیابانی، این تحرکات را «جنبش بزرگ مقاومت مدنی مردم ایران» و بازتاب اراده ملی برای برکناری نظام حاکم دانستند و بر مطالباتی چون آزادی، عدالت، کرامت انسانی و حق تعیین سرنوشت تأکید کردند. در این بیانیه همچنین از نیروهای انتظامی و امنیتی خواسته شده است با پایبندی به مسئولیت حفاظت از جان شهروندان، از سرکوب معترضان و بهکارگیری خشونت علیه مردم خودداری کنند.[۳۸۵]
آنشان خسروی، عضو پیشین تیم ملی کاراته سوئد، از ورزشکاران خواست از خیزش ملی ایرانیان حمایت کنند: «مردم به ما احتیاج دارند که سمتشان باشیم. این مردم آزادی میخواهند، جمهوری اسلامی را نمیخواهند.»[۳۸۶]
گوگوش، خواننده ایرانی، در ۱۵ دی ۱۴۰۴ پیامی منتشر کرد که در آن حمایت خود را از بازگشت رضا پهلوی به ایران برای دوره گذار اعلام کرد. او در این پیام بر اهمیت شکستن سکوت و بازتاب دادن صدای معترضان تأکید کرد و از مخاطبانش خواست صدای مردم ایران را بازتاب دهند و فریادهای آنان برای دستیابی به آیندهای دموکراتیک را تقویت کنند. گوگوش در بخش پایانی این بیانیه، رضا پهلوی را چهرهای وحدتبخش و سکولار برای دوره گذار توصیف کرد و ابراز امیدواری کرد که ملت ایران به آزادی دست یابد و جوانان کشور به پیروزیای درخشان برسند.[۳۸۷][۳۸۸]
در ۲۱ دی ۱۴۰۴ (۱۰ ژانویه ۲۰۲۶) شورای مرکزی جبهه اصلاحات ایران جلسهای اضطراری و غیرعلنی با حضور چهرههای برجسته اصلاحطلب برگزار کرد تا دربارهٔ واکنش به سرکوب خونین اعتراضات بحث کند. در این جلسه پیشنویس بیانیهای بیسابقه مطرح شد که در آن از علی خامنهای خواسته شده بود از قدرت کنارهگیری کند و اداره کشور به یک «شورای گذار» سپرده شود، اما انتشار این بیانیه با دخالت و تهدید نهادهای امنیتی متوقف شد.[۳۸۹]
مهدی قایدی، مهاجم تیم ملی فوتبال ایران، با انتشار بیتی از شاهنامهٔ فردوسی و استفاده از هشتگ «سپهر بابا» در شبکههای اجتماعی، به ویدیویی از اعتراضات و جانباختگان کهریزک واکنش نشان داد.[۳۹۰]
در بهمن ۱۴۰۴، بیش از ۳۵۰ استاد دانشگاه، پژوهشگر و متخصص ایرانی خارج از کشور با انتشار نامهای سرگشاده، حمایت خود را از رضا پهلوی برای ایفای نقش در دورهٔ گذار سیاسی در ایران اعلام کردند. در این نامه، امضاکنندگان با تأکید بر «همبستگی با مردم ایران در مسیر دستیابی به آزادی، عدالت و دموکراسی»، از آنچه «فراخوان برای یک گذار اصولی، مسالمتآمیز و دموکراتیک» خوانده شد حمایت کردند. در متن نامه آمده است که در جریان اعتراضهای سراسری، گروهی از معترضان نام رضا پهلوی را بهعنوان رهبر مورد حمایت خود مطرح کردهاند و این موضوع را نشانهای از پایگاه اجتماعی او دانستهاند. امضاکنندگان همچنین اعلام کردند که از طرح پیشنهادی برای گذار سیاسی مبتنی بر «حاکمیت مردم، پاسخگویی و برگزاری انتخابات آزاد و منصفانه» پشتیبانی میکنند.[۳۹۱]
علی کریمی، هافبک سابق تیم ملی فوتبال ایران با حضور در اجتماعات ایرانیان در مونیخ آلمان حمایت خود را از بازگشت رضا پهلوی به ایران و سلطنت اعلام کرد و اعلام کرد که امروز برای عشق ابدیمان، ایران، کنار هم ایستادهایم. همچنین در پی استوریهای پی در پی در شبکههای اجتماعی ضمن محکوم کردن سرکوب مردم توسط جمهوری اسلامی، خواهان حضور بیشتر مردم در این اجتماعت بود. همچنین انتقاداتی شدیدی را هم به سلبریتیهایی که حمایت خود را از این اعتراضات نشان ندادند از جمله گلشیفته فراهانی وارد کرد. علی کریمی، در گفتگویی با روزنامه گاردین دربارهٔ نامهای به ریاست فیفا دربارهٔ کشتار و تهدید ورزشکاران توسط جمهوری اسلامی در جریان اعتراضات در ایران گفت: «ایرانیها طی دههها برای کسب حقوق اولیه خود بهای سنگینی مانند جان و آزادیشان پرداختهاند.» و همچنین خواستار این بود که کشتار و بازداشت فوتبالیستها و تهدیدهایی را که علیه بازیکنان در ایران صورت گرفته، محکوم کند. در این نامه که غیر از علی کریمی، توسط چند ملیپوش پیشین، مربی و داور فوتبال و تعدادی از روزنامهنگار ورزشی امضا شده بود علاوه بر اینفانتینو، خطاب به رؤسای بیش از ۲۰۰ فدراسیون ملی عضو فیفا نیز ارسال شده است.
آمریکا
وزارت خارجه آمریکا: «رژیم ایران ثروت کشور را به جای بهبود معیشت مردم، صرف صدور ایدئولوژی و حمایت از گروههای نیابتی میکند. مردم ایران شایسته حکومتی هستند که نیازهای آنها را در اولویت قرار دهد… فساد نهادینه شده و سوءمدیریت اقتصادی باعث شده است که حتی طبقه متوسط نیز زیر فشارهای معیشتی کمر خم کند، اما اتحاد اصناف و دانشجویان نشاندهنده ارادهای جدید برای تغییر است.»[۳۹۲]
شورای سردبیری روزنامه والاستریت ژورنال در مقالهای نوشت برخلاف پیشبینی بسیاری از کارشناسان که معتقد بودند حمله نظامی به تأسیسات هستهای ایران موجب همبستگی عمومی با حاکمیت میشود، تحولات اخیر مسیر دیگری را نشان میدهد. این روزنامه به دونالد ترامپ نسبت به وسوسه شدن در برابر «سراب» توافق با تهران هشدار داد و نوشت اگر جمهوری اسلامی واقعاً خواهان توافق بود، میتوانست پس از جنگ به میز مذاکره بازگردد.[۳۹۳]
ایلان ماسک مالک شبکه اجتماعی ایکس، در واکنش به اظهارات خامنهای مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی تسلیم دشمن نخواهد شد، در توییتی به زبان فارسی نوشت: «زهی خیال باطل».[۳۹۴]
مارکوین مالین، سناتور جمهوریخواه آمریکا، حمایت خود را از تلاش مردم ایران برای «احیای آزادی» در کشورشان اعلام کرد و تأکید کرد که این حمایت به معنای مداخله نظامی ایالات متحده نیست.[۳۹۵]لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه، روز چهارشنبه یک بهمن، گفت همانطور که با هیتلر نمیشد توافق کرد با علی خامنهای هم نمیشود به توافق رسید.[۳۹۶]سناتور لیندسی گراهام در ۱۸ دی به تظاهرات اشاره کرد و به معترضان گفت: «ما از شما حمایت میکنیم. دونالد ترامپ، باراک اوباما نیست. او از شما حمایت میکند.» او همچنین به رهبر جمهوری اسلامی علی خامنهای گفت: «باید بدانی که اگر به کشتن مردم خود که خواستار زندگی بهتری هستند ادامه دهی، دونالد ترامپ تو را خواهد کشت. تغییر در ایران در راه است. خلاص شدن از شر این رژیم نازی، بزرگترین تغییر در تاریخ خاورمیانه خواهد بود. برای مردم ایران، کمک در راه است.»[۳۹۷] او در پیام دیگری گفت: «آزادی اکنون، آزادی همیشگی برای مردم ایران که رنجهای طولانی کشیدهاند. مرگ بر حکومت آیتالله. شکوه را دوباره به ایران بازگردانیم.»[۳۹۸] در شامگاه ۲۲ دی در پیامی در شبکهٔ اجتماعی ایکس از دونالد ترامپ خواست دستور اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران را صادر کند. او با اشاره به سرکوب و کشتار معترضان در ایران، مدعی شد که حکومت ایران از «خط قرمز» تعیینشده عبور کرده و خواستار اقدام نظامی هدفمند بدون اعزام نیروی زمینی شد.[۳۹۹] لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه ایالات متحده و از منتقدان جمهوری اسلامی، در ۱ بهمن با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که امکان دستیابی به توافق با علی خامنهای وجود ندارد. او گفت همانگونه که بهگفته او نمیشد با آدولف هیتلر به توافق رسید، مذاکره با رهبر جمهوری اسلامی نیز بینتیجه است. گراهام تأکید کرد کسانی که به تغییر رفتار جمهوری اسلامی امیدوارند، بهگفته او، سابقه این حکومت را نادیده میگیرند. وی در پایان خواستار مقابله با جمهوری اسلامی شد و حمایت از مردم ایران را ضروری دانست.[۴۰۰]وی در مونیخ به شرکتکنندگان در این گردهمایی پیوست و در سخنانی کوتاه، از مردم ایران و تلاش آنها برای رسیدن به آزادی حمایت کرد و گفت «عظمت را به ایران بازگردانیم!» او همچنین کلاهی را که روی آن همین شعار نوشته شده بود، بر سر گذاشت.[۴۰۱]
بری روزن، گروگان پیشین سفارت آمریکا در تهران، اعتراضهای ایران را ادامهٔ میراث انقلاب مشروطه دانست و به کشتهشدن شمار زیادی از معترضان اشاره کرد. او خواستار حمایت آشکار و غیرنظامی آمریکا از این خیزش شد و تأکید کرد که غرب باید از اقدامهای نظامی پرهیز کرده و در صورت موفقیت معترضان، از بازسازی ایران حمایت اقتصادی کند.[۴۰۲]
تد کروز، سناتور جمهوریخواه ایالات متحده، با بازنشر پیامی از دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس، از معترضان ایرانی حمایت کرد. او در این پیام اظهار داشت که در صورت سرنگونی حاکمیت روحانیون در ایران، به گفته او امنیت آمریکا و جهان افزایش خواهد یافت. کروز همچنین در اظهارنظری جنجالی، با بهکارگیری عباراتی تند، مواضعی انتقادی نسبت به شعارهای ضدآمریکایی مطرح کرد.[۴۰۳]
کیت بریت، سناتور جمهوریخواه ایالات متحده، با بازنشر پیامی از دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس، حمایت خود از مردم ایران را اعلام کرد. او در این پیام اظهار داشت که آمریکا در مبارزه ایرانیان برای آزادی در برابر حکومت تهران در کنار آنها ایستاده است و برای حفظ مردم ایران دعا کرد.[۴۰۴]
سناتور جمهوریخواه جیم بنکس شامگاه دوشنبه با انتشار پیامی در شبکه ایکس از قیام ملی ایرانیان حمایت کرد. او نوشت که ایرانیان «یک بخت واقعی برای پایان دادن به رژیم بیرحم ترور» دارند و افزود که آمریکا در کنار آنها است.[۴۰۵]
جیم ریش، سناتور جمهوریخواه آمریکا، در حساب کمیته روابط خارجی سنا در شبکه ایکس، از اعتراضات ایرانیان حمایت کرد و نوشت که محدود کردن اینترنت یا ارتباطات نمیتواند مانع پیگیری آزادی شود.[۴۰۶]
مارک لوین، نویسنده و روزنامهنگار آمریکایی، در شبکه اجتماعی ایکس دربارهٔ پاسخ دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، به سرکوب اعتراضات ایران نوشت که انتظار دارد ترامپ «قاطعانه، قدرتمند و حتی بهصورت نظامی وارد عمل شود».[۴۰۷]
اروپا و کانادا
فردریش مرتس، صدراعظم آلمان «اگر حکومتی فقط با زور بتواند خودش را سر پا نگه دارد، در واقع به پایان رسیده است. من معتقدم اکنون شاهد آخرین روزها و هفتههای این حکومت هستیم.»[۴۰۸]صدراعظم آلمان، فردریش مرتس، در ۲۳ دی گفت که جمهوری اسلامی در «روزهای پایانی» خود قرار دارد، زیرا رژیمی که تنها از طریق خشونت میتواند به قدرت باقی بماند عملاً به پایان رسیده است.[۲۶۴][۲۶۵] وزیر خارجه آلمان، یوهان وادهفول، همچنین در مورد سرکوب اعتراضات توسط رژیم اشاره کرد و گفت «این رژیم از حمایت مردم ایران برخوردار نیست و ما از رژیم میخواهیم فوراً به این اقدامات پایان دهد. از طرف دولت تأکید میکنم، ما از تمامی ابزارها بر این رژیم از جمله تحریمها استفاده میکنیم.»[۴۰۹]
ویلیام هیگ، وزیر خارجه پیشین بریتانیا در شبکه ایکس نوشت: «وزیر مصر در سال ۲۰۱۱ به من گفت همه چیز تحت کنترل است، چند ساعت بعد رژیم سقوط کرد. حاکمان ایران نیز ممکن است به زودی با سرنوشتی مشابه روبهرو میشوند. وحدت آنها نقطه ضعف واقعیشان است و خزانههایشان در حال خالی شدن است.»[۲۶۶]
گونتر فهلینگر یان، رئیس کمیته اتریشی گسترش ناتو، در شبکه اجتماعی ایکس خواستار اقدام اتحادیه اروپا و ناتو علیه جمهوری اسلامی ایران شد و اعلام کرد که آزادی مردم ایران باید بهعنوان یک هدف راهبردی اروپا در نظر گرفته شود.[۲۶۷]
هان فان تلینگن، نویسنده و سرمایهگذار هلندی، در شبکه اجتماعی ایکس با انتشار پیامی وضعیت ایران را «نسلکشی» توصیف کرد و از آنچه سکوت جامعه بینالمللی در برابر رویدادهای ایران خواند، انتقاد کرد.[۴۱۰]
نایجل فاراژ، رهبر حزب اصلاح بریتانیا، در حمایت از اعتراضات مردم ایران علیه جمهوری اسلامی، در حساب خود در شبکه ایکس نوشت: «این رژیم شرور باید برود.»[۴۱۱] او افزود: «همانطور که سالهاست انجام دادهام، برای نیروهای آزادیخواه در ایران آرزوی موفقیت میکنم.»[۴۱۱]
رهبران فرانسه، آلمان و بریتانیا در تاریخ ۱۹ دیماه ۱۴۰۴ (۰۱/۰۹/۲۰۲۵) بیانیه مشترکی منتشر کردند و از ایران خواستند تا از خشونت بپرهیزد و خویشتنداری نشان دهد.[۴۱۲]
سازمان عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر سرکوب خشونتآمیز معترضان را محکوم کرده و موارد قتل و بازداشتهای گسترده و غیرتمایز را گزارش کردند.[۴۱۴][۴۱۵]
جی.کی. رولینگ، نویسنده مجموعه هری پاتر، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی نسبت به تحولات ایران واکنش نشان داد. او در این پیام با تأکید بر لزوم پایبندی به حقوق بشر، از افرادی که به گفته او در ایران برای آزادی خود تلاش میکنند اعلام همبستگی کرد و انتقادهایی را متوجه رویکردهای گزینشی در قبال نقض حقوق بشر مطرح کرد. رولینگ همچنین در پیام خود به موضوع سرکوب و خشونت اشاره کرد و آن را محکوم دانست.[۴۱۶]
دیدهبان سازمان ملل در واکنش به اعتراضات در ایران، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس خواستار برگزاری یک جلسه فوری سازمان ملل متحد دربارهٔ ایران شد.[۴۱۷]
لوییجی مارتین، دبیرکل حزب لیبرال دموکرات ایتالیا، در شبکه اجتماعی ایکس با حمایت از خیزش ملی ایرانیان نوشت که حکومت ایران جوانان خواهان آزادی و دموکراسی را سرکوب میکند. او همچنین پرسید که آیا مداخله غرب برای دفاع از حقوق بشر نقض قوانین بینالمللی است یا ضرورتی برای آینده منطقه.[۴۱۸]
خیرت ویلدرس، سیاستمدار سرشناس هلندی و عضو پارلمان این کشور، در پیامی در شبکهٔ اجتماعی ایکس خواستار بستن سفارتخانههای جمهوری اسلامی ایران و اخراج دیپلماتهای آن شد. او با انتقاد شدید از حکومت ایران، بر لزوم همبستگی کشورهای آزادیخواه با مردم ایران تأکید کرد.[۴۱۹]
آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت که حکومت ایران باید سرکوب خشونتبار مردم را متوقف کند و اعلام کرد که شورای اروپا در کنار ایرانیانی است که خواهان حقوق، کرامت و آزادی هستند.[۴۲۰]
آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا، اعلام کرد که کشورش در کنار مردم ایران «در مبارزه با یک رژیم سرکوبگر» ایستاده است. او افزود که رژیم ایران مردم خود را سرکوب کرده و خواهان ایران دموکراتیک و محترم داشتن حقوق بشر است.[۴۲۱]
پنی وانگ، وزیر امور خارجه استرالیا، اعلام کرد که رژیم جمهوری اسلامی برای حفظ قدرت خشنتر میشود و تأکید کرد که استرالیا در کنار مردم ایران ایستاده است. او همچنین به اقدامات استرالیا از جمله وضع تحریمها و اخراج سفیر ایران اشاره کرد و خواستار توقف سرکوب خشونتبار شد.[۴۲۲]
وزارت امور خارجه کانادا در ۲۲ دی، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، «قتلهای مداوم معترضان در ایران» را بهشدت محکوم کرد.[۴۲۳] در این بیانیه آمده است که حکومت ایران باید به سرکوب، اقدامات ارعابآمیز و نقض حقوق بشر پایان دهد و به حقوق اساسی شهروندان خود احترام بگذارد. دولت کانادا همچنین اعلام کرد که در کنار «مردم شجاع ایران» ایستاده است.[۴۲۴]
در ۲۳ دولت کانادا با اشاره به وخامت شرایط امنیتی، به شهروندان خود در ایران توصیه کرد هرچه سریعتر کشور را ترک کنند و نسبت به خطر بالای بازداشتهای خودسرانه، بهویژه برای دو تابعیتیها، هشدار داد.[۴۲۵][۴۲۶]
الن شاتر، وزیر و عضو پیشین پارلمان جمهوری ایرلند در شبکه ایکس گفت دولت ایرلند باید سپاه پاسداران را به عنوان یک سازمان تروریستی معرفی کند.[۴۲۷]
ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه گفت که این کشور در حال بررسی امکان ارسال پایانههای یوتلست به ایران است.[۴۲۸]
کارلوس کیروش، سرمربی پیشین تیم ملی فوتبال ایران، با انتشار پیامی در اینستاگرام نسبت به قطعی اینترنت در ایران واکنش نشان داد. او در این پیام با ابراز نگرانی از امنیت و سلامت مردم ایران، برای آنان آیندهای همراه با صلح، امنیت و پیشرفت آرزو کرد و از پیوند عاطفی خود با مردم ایران سخن گفت. این اظهارات همزمان با گزارشهایی دربارهٔ محدودیتهای ارتباطی و ناآرامیهای داخلی در ایران منتشر شد.[۴۲۹]
در دوشنبه ۲۹ دی، اتحادیه اروپا با انتشار یک نظرسنجی در حساب رسمی پارلمان اروپا در شبکه اجتماعی ایکس، از مخاطبان خود خواست مهمترین دغدغه روز را انتخاب کنند. نتیجه با اختلافی چشمگیر مشخص شد: «خشونت در ایران» با ۹۸٫۴ درصد آرا در صدر قرار گرفت و سایر گزینهها، از جمله تمامیت ارضی گرینلند، دیپفیکهای غیرقانونی هوش مصنوعی و کمبود دارو، با فاصلهای قابل توجه در رتبههای بعدی جای گرفتند. این نظرسنجی همچنان ادامه دارد.[۴۳۰]
آنیتا آناند، وزیر خارجه کانادا، گفت این کشور خواهان تغییر حکومت در ایران است، اما مشخص نکرد آیا از حمله نظامی احتمالی آمریکا حمایت خواهد کرد یا نه. آناند در مصاحبهای گفت: «تا زمانی که تغییر حکومت رخ ندهد، روابط دیپلماتیک با ایران برقرار نخواهیم کرد. تمام.»[۴۳۱]
پنی وانگ، وزیر امور خارجه استرالیا، و یوهان وادهفول، همتای آلمانی او، در جریان سفر وزیر آلمان به استرالیا، در بیانیهای مشترک سرکوب معترضان در ایران را محکوم کردند. آنان ضمن ابراز نگرانی از شمار قربانیان و بازداشتهای خودسرانه، از مقامهای ایرانی خواستند به تعهدات بینالمللی پایبند باشند، حقوق آزادی بیان و تجمعات مسالمتآمیز را رعایت کنند و دسترسی عمومی به اینترنت را بازگردانند.[۴۳۲]
به دنبال کشتار بیش از ۳۵۰۰۰ تن از معترضان در اعتراضات دی ۱۴۰۴، اتحادیه اروپا در ۹ بهمن ۱۴۰۴ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد.[۴۳۳][۴۳۴]بریتانیا نیز به دنبال اتحادیه اروپا اعلام کرد که این کشور نیز سپاه پاسداران را به لیست سازمانهای تروریستی اضافه خواهد کرد.[۴۳۵]
سایر مناطق جهان
در ۲۳ دی، استرالیا از همهٔ شهروندان استرالیایی که در ایران هستند خواست هرچه سریعتر این کشور را ترک کنند. وزیر امور خارجهٔ استرالیا، پنی وانگ، در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «استرالیا در کنار مردم شجاع ایران در مبارزهشان علیه یک رژیم سرکوبگر ایستاده است. ما بهطور قاطع سرکوب وحشیانهٔ رژیم ایران علیه مردم خودش را محکوم میکنیم… کشتار معترضان، استفاده از زور، و بازداشتهای خودسرانه باید متوقف شود.»[۴۳۶]
ابرو گوندش، خوانندهٔ اهل ترکیه، با حمایت از خیزش ملی ایرانیان در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «دلها و دعاهای ما در کنار شماست ایران».[۴۳۷]
فراخوانها
دانشجویان: تشکلها و فعالان دانشجویی در دانشگاههای امیرکبیر، بهشتی و تهران با صدور بیانیههایی جداگانه، از دانشجویان خواستند با تجمع و اعلام همبستگی، به موج اعتراضها بپیوندند.[۴۳۸] همزمان، انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف اعلام کرد که برخی نیروهای حراست با رفتارهای نامناسب، از جمله تذکرهای توهینآمیز دربارهٔ پوشش و ارسال پیامکهای تذکر حجاب، موجب آزردگی دانشجویان شدهاند.[۳۶۵]
فراخوان فعالان بازار تهران: کسبه و فعالان بازار تهران پس از پایان دومین روز اعتراضها، با انتشار فراخوانهایی در شبکههای اجتماعی از تصمیم خود برای ادامه اعتصاب و برگزاری تجمع جدید در ساعت ۱۰ صبح روز سهشنبه خبر دادند. از جمله این فراخوانها، پیامی منتسب به بازار راهآهن شادآباد است که در آن آمده است: «فردا کنار کسانی میایستیم که برای نان حلال و کرامت خود میجنگند.»[۱۲۰]
کامیونداران: اتحادیهٔ تشکلهای رانندگان کامیون و کامیونداران سراسر ایران با انتشار بیانیهای، حمایت رسمی خود را از اعتراضات سراسری مردم ایران اعلام کرد.[۴۳۹] در پی این موضعگیری، بنا بر گزارشهای رسانهای، گروهی از کامیونداران در شیراز در روز یکشنبه ۲۱ دیماه دست به اعتصاب زدند. این اعتصاب در همراهی با اعتراضات سراسری انجام شد و گزارشها از توقف فعالیت برخی رانندگان و کاهش تردد کامیونها در بخشهایی از شهر حکایت داشت؛ اقدامی که در چارچوب مجموعهای از اعتراضات صنفی و مدنی در نقاط مختلف ایران ارزیابی شد.[۴۴۰] همچنین این اتحادیه به مناسبت چهلمین روز درگذشت شماری از رانندگان جانباخته در جریان اعتراضات دیماه، بیانیهای منتشر کرد و یاد آنان را گرامی داشت. در این بیانیه، رانندگان جانباخته افرادی معرفی شدند که در مسیر «مطالبه عزتمندانه حق و کرامت انسانی» گام برداشتهاند و تأکید شد که نام و صدای آنان فراموش نخواهد شد.[۴۴۱]
رانندگان اتوبوس: در جریان خیزش ۱۴۰۴ ایران، سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه با صدور بیانیهای در روز چهارشنبه از اعتراضات عمومی حمایت کرد.[۴۴۲]
حزب مردم بلوچستان: در پی گسترش اعتصابات و تظاهرات خیابانی در ایران، حزب مردم بلوچستان با انتشار بیانیهای از مردم بلوچستان خواست تا با معترضان همبستگی نشان دهند.[۴۴۳]
حزب حیات آزاد کردستان:حزب حیات آزاد کردستان بیانیهای عمومی صادر کرد و در آن از اعتصابات و اعتراضهای بازاریان و شهروندان حمایت کرد. در این بیانیه، این سازمان بحرانهای اجتماعی و اقتصادی جاری ایران را ناشی از سیاستهای سرکوبگرانه، سوءمدیریت اقتصادی و محرومسازی سیاسی بلندمدت دولت دانست.[۴۴۴]
حزب دموکرات کردستان ایران:حزب دموکرات کردستان ایران از تظاهرات و اقدامات کارگری حمایت و به تورم شدید و وخامت شرایط زندگی در سراسر کشور اشاره کرد.[۴۴۵] حزب در ۱۳ دی ۱۴۰۴ بیانیهای در حمایت از مردم ایران منتشر کرد که در آن سرکوب خشن جمهوری اسلامی و کشته و زخمیشدن معترضان محکوم شده است. این حزب با تأکید بر مشروعیت مبارزه مردم، خواستار همبستگی نیروهای آزادیخواه و اقدام فوری نهادهای بشردوستانه بینالمللی شده است.[۴۴۶]
معلمان خوزستان: گروهی از معلمان خوزستان با انتشار بیانیهای خواستار پیوستن معلمان و کادر آموزشی مدارس سراسر کشور به اعتراضات شدند.[۴۴۷] در بیانیه معلمان خوزستان آمده است: «ما پرچمداران آگاهی و سازندگان آینده ایرانیم.[۴۴۷] سکوت در این بزنگاه خیانت به مسئولیت تاریخی ماست. نمیتوانیم در برابر فرسایش امید نسلهای بعد بیتفاوت بمانیم.»[۴۴۷] این معلمان افزودهاند: «همکاران فرهنگی سراسر ایران، با همبستگی ملی و با تکیه بر وجدان حرفهای خود به این اعتراضات مردمی بپیوندید.»[۴۴۷]
انجمن صنفی معلمان نورآباد: در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، انجمن صنفی معلمان نورآباد ممسنی با انتشار بیانیهای از اعتصابها و اعتراضات فراگیر اقشار مختلف جامعه حمایت کرد.[۴۴۸] این انجمن اعلام کرد که حمایت از مطالبات قانونی مردم را وظیفهٔ ملی و در راستای همبستگی میهنی میداند و تأکید کرد که بدون رفتارهای هیجانی در کنار معترضان خواهد ماند.[۴۴۸] این بیانیه همچنین از مسئولان خواست بهجای برخوردهای خشونتآمیز با معترضان، که به تشدید بحران منجر میشود، رویکردی مبتنی بر مدارا و پرهیز از خشونت در پیش گیرند.[۴۴۸]
کانون صنفی معلمان اسلامشهر: کانون صنفی معلمان اسلامشهر در بیانیهای از تجمعات اعتراضی دانشجویان در سراسر ایران حمایت کرد و سرکوب آنها را محکوم نمود. این تشکل دانشجویان را «جوانان آگاه و فرزندان ملت» توصیف کرده که خواستار شفافیت، پاسخگویی و ارزشهای انسانی هستند و تأکید کرد که حاکمیت ناگزیر به به رسمیت شناختن اعتراضات آنان است.
مولوی عبدالحمید:مولوی عبدالحمید امام جمعه اهل سنت زاهدان، در خطبههای نماز جمعه ۱۹ دیماه با اشاره به فراخوانهای اعتراضی منتسب به رضا پهلوی، از حضور گسترده مردم ایران با گرایشهای مختلف در اعتراضات سخن گفت و از تداوم آن خبر داد. او با تأکید بر مشکلات معیشتی، از گسترش فقر و ناامنی غذایی در کشور هشدار داد و وضعیت اقتصادی را بحرانی توصیف کرد. عبدالحمید با انتقاد از سوءاستفاده از منابع ملی و سرکوب اعتراضات در سالهای گذشته، خواستار تحقق آزادی و عدالت و قرار گرفتن افراد شایسته در رأس قدرت شد. او همچنین از نیروهای نظامی و امنیتی خواست در برابر مردم نایستند و بر لزوم تمکین به خواست ملت تأکید کرد.[۴۴۹]
شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران، شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران با صدور بیانیهای خواستار اعتصاب و تعطیلی مدارس در روز ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ شد تا نسبت به کشته شدن بیش از ۲۳۰ کودک و نوجوان در اعتراضات سراسری ابراز سوگ و اعتراض کنند. در بیانیه از معلمان و والدین خواسته شد از حضور در کلاس خودداری کرده و در مراسم چهلم جانباختگان شرکت کنند.[۴۵۰]
تا ۲۰ ژانویه، کشوری که بیشترین تعداد تجمع را داشت آلمان بود، با ۲۷ تجمع در فاصله دهروزه بین ۱۱ تا ۲۰ ژانویه. در همین بازه زمانی، ایالات متحده و استرالیا هرکدام ۲۳ تجمع، کانادا ۱۹ تجمع و بریتانیا ۱۲ تجمع برگزار کردند.[۴۶۰] اگرچه شمار دقیق شرکتکنندگان در بسیاری از این تجمعها مشخص نیست، گزارش شده است که در یکی از تجمعها در تورنتو حدود ۱۱۰ هزار نفر حضور داشتند.[۴۶۰][۴۶۱]
معترضان از جامعه بینالمللی خواستند در برابر اقدامات رژیم ایران در سرکوب معترضان طی کشتارهای ایران در سال۱۴۰۴ «اقدام فوری» انجام دهد[۴۶۲][۴۶۳] و همزمان حمایت خود را از مردم ایران و رضا پهلوی، فرزند محمدرضا شاه پهلوی، ابراز کردند.[۴۶۳] رضا پهلوی نیز با اعلام حمایت از معترضان، از همه ایرانیان، از جمله نیروهای امنیتی و انتظامی، خواست به اعتراضات بپیوندند.[۴۶۴]
نصب پرچمهای شیر و خورشید در سفارتهای ایران
یک معترض ایرانی در حالی که پرچم جمهوری اسلامی را از سردر سفارت ایران در لندن برمیدارد و با پرچم شیر و خورشید تاجدار جایگزین میکند.[۴۶۵]
از آغاز موج جدید اعتراضات پرچم شیر و خورشید به نمادی برجسته در میان معترضان تبدیل شد و شمار زیادی از ایرانیان آن را در تجمعات اعتراضی خود در داخل و خارج از کشور به همراه داشتند.[۴۶۶] ایرانیان خارج از کشور در حمایت از اعتراضات در ایران در برخی شهرها در سراسر جهان در برابر سفارتهای جمهوری اسلامی تجمع کرده و پرچمهای جمهوری اسلامی را با پرچم شیر و خورشید جایگزین کردند.[۴۶۷][۴۶۸][۴۶۹] همچنین پس از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی به ایرانیان خارج از کشور مبنی بر «در خارج از ایران، تمامی سفارتخانهها و کنسولگریهای ایران متعلق به ملت ایران است و زمان آن رسیده که به جای پرچم ننگین جمهوری اسلامی با پرچم ملی ایران مزین شوند.» در اقدامی مشابه پرچمهای شیر و خورشید در سفارتهای دیگری در سایر نقاط جهات افراشته شدند.[۴۷۰] این اقدام برای دو شب متوالی در سفارت لندن تکرار شد و معترضان با به آتش کشیدن و روی زمین انداختن پرچم جمهوری اسلامی، پرچم شیر و خورشید را جایگزین کردند.[۴۷۱]
ورود به مرحله انقلابی
در برخی گزارشها و تحلیلها، اعتراضات سراسری ایران در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ با عنوانهایی چون «انقلاب ملی ایران» توصیف شده[۴۷۲] و ایران را در آستانه یک انقلاب میدانند.[۴۷۳] بهکارگیری واژهٔ «انقلاب» در این متون ناظر بر گستردگی جغرافیایی اعتراضات، تداوم آنها، طرح مطالبات صریح سیاسی مانند عبور از جمهوری اسلامی و پایان حکومت مذهبی، و فرسایش مشروعیت و توان کنترلی نظام است. در عین حال، بسیاری از تحلیلگران تأکید میکنند که استفاده از این اصطلاح ماهیتی توصیفی و تحلیلی دارد و به معنای تحقق قطعی یک انقلاب سیاسی نیست، بلکه بازتابدهندهٔ درک بخشی از ناظران و معترضان از ماهیت بنیادین و تحولخواه این اعتراضات است.[۴۷۴][۴۷۵]
طرح فرار خامنهای
بر اساس گزارشهای اطلاعاتی، خامنهای برنامهای برای فرار از تهران به مسکو در صورتی که ناآرامیهای داخلی فراتر از کنترل نیروهای امنیتی دولتی برود، تدوین کرده است. استراتژی فرار شامل گروه کوچکی از حداکثر ۲۰ تن از نزدیکان و اعضای خانواده، از جمله پسر و جانشین منصوب او، مجتبی خامنهای، است.[۴۷۶]
بنا به ادعای خبرنگار اسرائیلی در روزنامه تایمز، طبق گزارشهای اطلاعاتی، خامنهای برنامهای برای فرار از تهران به مسکو آماده کرده است که در صورتی که ناآرامیهای داخلی از کنترل نیروهای امنیتی دولت خارج شود، آن را عملی کند.[۴۷۷] بنا به ادعای فرناز فصیحی در نیویورک تایمز، مقامات گفتند که جمهوری اسلامی در پی اعتراضات ضد حکومتی وارد «حالت بقا» شده است.[۴۷۸]
همچنین در پی اعتراضات سراسری و تهدیدهای حمله نظامی از سوی ایالات متحده، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، اقدامات ویژهای برای تضمین تداوم حکومت و جانشینی رهبری انجام داد. او چند نامزد احتمالی برای جانشینی خود تعیین کرد و دستور داد تا در مناصب کلیدی کشور، چند لایه جایگزین مشخص شود تا در صورت کشته شدن یا قطع ارتباط با رهبری، دولت و ساختار نظامی توان ادامه فعالیت را داشته باشند.[۴۷۹] در این چارچوب، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و از نزدیکان خامنهای، وظیفه مدیریت امور اجرایی و امنیت ملی کشور را بر عهده گرفت و بهطور مؤثر بسیاری از تصمیمات داخلی و خارجی ایران، از جمله سرکوب اعتراضات، مذاکرات هستهای و آمادگیهای نظامی، تحت نظر او انجام شد.[۴۸۰]
جمهوری اسلامی وارد «حالت بقا» شده بود
طبق گزارش نیویورک تایمز، مقامات ایرانی در گفتگوهای خصوصی اذعان کردند که جمهوری اسلامی وارد «حالت بقا» شده و با گزینههای محدودی برای مقابله با بیثباتی اقتصادی و احتمال بروز درگیریها روبرو است. رئیسجمهور مسعود پزشکیان بهطور علنی از نبود راهحل برای چالشهای کشور سخن گفت. برخی مشاوران پیشنهاد کردند که پزشکیان مسئولیت را به سامانه قدرت دوگانه ایران نسبت دهد، سیستمی که در آن تصمیمگیریهای کلیدی را در نهایت علی خامنهای اتخاذ میکند.[۴۸۱]
تعطیل شدن مدارس و ادارات
پس از ادامه اعتراضات و اعتصابها در روز سهشنبه ۹ دی، اعلام شد که مدارس و ادارات ۲۶ استان[۴۸۲] در روز چهارشنبه ۱۰ دی، به علت «سرما و برودت هوا» تعطیل است.[۴۸۳] همچنین شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران با انتشار بیانیهای خواستار اعتصاب و تعطیلی مدارس در روز ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ شد. این اقدام به نشانه سوگ و اعتراض به کشتهشدن بیش از ۲۳۰ کودک و نوجوان در جریان اعتراضات سراسری در ایران اعلام شد.[۴۵۰]
در بیانیه شورا آمده است که معلمان از حضور در کلاس خودداری کنند، والدین فرزندان خود را به مدرسه نفرستند و عموم مردم در مراسم چهلم دانشآموزان و معلمان جانباخته شرکت کنند. این فراخوان با شعارهایی مانند «برای نیمکتهای خالی» و «برای رویاهای ناتمام» همراه بود.
تعطیل شدن کافیشاپها
در بهمن سال ۱۴۰۴، بخش قابل توجهی از کافهها و کافیشاپها در برخی مناطق ایران با مشکلات عملیاتی و اقتصادی مواجه شدند. به گفته علی ظفری، معاون اتحادیه صاحبان کافیشاپ، طی سه ماه گذشته حدود یکچهارم این واحدها تعطیل شدهاند. او گزارش داد که از آغاز اعتراضات سراسری، بسیاری از کافهها با پلمب، پروندههای قضایی و فشارهای قانونی روبهرو شدهاند و فعالیت تجاری آنها علیرغم بازگشت برخی مشتریان، هنوز به سطح قبل بازنگشته است.[۴۸۴]
مشکلات کافهها منعکسکننده چالشهای گستردهتر کسبوکارهای کوچک است که به رفتوآمد روزانه مشتریان وابستهاند. اختلالات اینترنت و فضای سیاسی ناپایدار نیز فشار اقتصادی بر این بخش را تشدید کرده است.[۴۸۴]
همزمان، دادههای پلتفرم استخدام آنلاین IranTalent نشان میدهد که تقاضای استخدام در سراسر اقتصاد ایران از زمان محدودیتهای اینترنتی به شدت کاهش یافته است. بهطور مشخص، در سه هفته نخست محدودیت اینترنت بینالمللی، تقاضای استخدام در شرکتهای کوچک و متوسط حدود ۷۴٪ کاهش یافته و کاهش کلی تقاضای استخدام ۵۷٪ گزارش شده است. مدیر اجرایی IranTalent، آسیه حاتمی، وضعیت بازار کار را در این دوره «هشدار قرمز» توصیف کرده است.[۴۸۴]
بنابر این گزارشها، فشار اقتصادی و محدودیتهای عملیاتی، همراه با پیامدهای اعتراضات، باعث شده بسیاری از کافهها بدون اعلام عمومی تعطیل شوند یا تنها به صورت جزئی فعالیت داشته باشند، و بخش کافیشاپها همچنان با چالشهای قانونی، اقتصادی و عملیاتی مواجه باشد.[۴۸۴]
تعطیل شدن پاساژ علاءالدین
پاساژ علاءالدین که در سه روز اول، هستهٔ اصلی اعتراضات بود و آغار اعتراضات از آنجا رقم خورد، اعلام کرد که این پاساژ در روز چهارشنبه ۱۰ دی، به علت «سرما و برودت هوا»[۴۸۵] تعطیل است.[۴۸۶]
پنهان کردن بخشی از اطلاعات کاربران ایرانی در اینستاگرام
در روز ۲۴ دی واحد تهدید اطلاعات کلودفلر با نام «کلادفورس وان» گزارش داد که مقامات ایرانی با استفاده از ابزارهایی که فهرست دنبالکنندگان و فعالیت حسابها را بهطور انبوه استخراج میکنند، در حال هدفگیری حسابهای اینستاگرام هستند.[۴۸۷] این گزارش میتواند با پیامکی تهدیدآمیز با امضای معاونت اجتماعی و پیشگیری از جرم قوه قضائیه که پس از پایان جنگ ۱۲ روزه برای بسیاری از شهروندان ارسال شده بود مرتبط باشد که در آن شهروندان از دنبال کردن «صفحات وابسته به اسرائیل» در شبکههای اجتماعی منع شده بودند و به آنها هشدار داده شده بود که «دنبالکردن یا عضویت در صفحات وابسته به رژیم صهیونیستی از مصادیق اقدامات مجرمانه و قابلتعقیب میباشد.»[۴۸۸]
پس از انتشار این خبر شرکت متا، مالک اینستاگرام، برای حفظ امنیت کاربران ایرانی لیست دنبالکنندگان و دنبالشوندگان این کاربران را مخفی کرد. پس از این به روز رسانی، در حسابهای اینستاگرامی که محل زندگی مالک آن ایران تشخیص داده شود، هیچ اطلاعاتی از دنبال کنندگان و دنبال شوندگان دیده نمیشود.[۴۸۹]
احترام به جانباختگان
این خیزش موجب تغییر گستردهای در شیوه نگاه مردم و نزدیکان به کشتهشدگان اعتراضات شده است. کشتهشدگان توسط مردم «جاویدنام» نامیده میشوند و همچون قهرمانان ملی، از آنها به عنوان «فرزند ایران» و «جانفدای وطن/میهن» یاد میشود. مراسمهای یادبود (به ویژه چهلمها) نیز اغلب به شیوهای حماسی و مقاومتی برگزار میشود؛ با رقص سوگ، همخوانی سرودهای میهنی، تشویق پیاپی و شعارهای آزادیخواهانه، که سوگ را به نمادی از ایستادگی و افتخار ملی برای آنها تبدیل کرده است.[۴۹۰][۴۹۱][۴۹۲][۴۹۳][۴۹۴][۴۹۵][۴۹۶]
روز جهانی اقدام
الگو:اصلی خیزش سراسری ۱۴۰۴ در داخل ایران و سرکوب خشونتآمیز معترضان باعث شد موج بزرگی از تجمعات همبستگی در میان ایرانیان خارج از کشور در نقاط گوناگون جهان شکل بگیرد و تنها در روز ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ و در پی فراخوان رضا پهلوی برای روزی که وی «روز جهانی اقدام» نامید، بیش از یک میلیون نفر در دهها شهر جهان بزرگترین تجمعات اعتراضی تاریخ ایرانیانِ خارج از کشور را برگزار کردند.[۴۹۷][۴۹۸]
تظاهرات دیاسپورای ایرانی در ۱۴ فوریه ۲۰۲۶ بخشی از روز جهانی اقدام بود که به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، در حمایت از خیزش مردم داخل کشور برگزار شد. این تظاهرات عمدتاً در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۶ (۲۵ بهمن ۱۴۰۴) در شهرهای مونیخ، تورنتو و لسآنجلس به اوج رسید[۴۹۹] در واشینگتن دی سی، لندن، استکهلم و استرالیا و دیگر شهرها نیز گردهماییهای گستردهای برگزار شد. تجمع اصلی در مونیخ همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ برگزار شد. پلیس مونیخ جمعیت را حدود ۲۵۰٬۰۰۰ نفر برآورد کرد.[۵۰۰][۵۰۱][۵۰۲]
سرکوب معترضان
پرچم شیر و خورشید به نمادی پرکاربرد برای مخالفت با جمهوری اسلامی تبدیل شده است. با وجود اینکه نمایش این پرچم در داخل ایران اکیداً ممنوع است و خطرات جدی به همراه دارد، معترضان بهشکل فزایندهای اقدام به در دست گرفتن و اهتزاز آن کردهاند.[۴۴۷][۵۰۳]
کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا طی بیانیهای اعلام کرد: «سرکوب وحشیانه تهران علیه مردم خودش وحشتناک است. مردم ایران لیاقت بهتر از این رژیم بیعرضه و فاسد را دارند که پیوسته منافع شخصی را بر نیازهای شهروندان خود اولویت میدهد. ما در کنار ایرانیان و حق آنها برای انتخاب مسیری بهتر ایستادهایم.»[۵۰۴]
معترضان در مواجهه با خشونت مستقیم نیروهای پلیس و امنیتی قرار دارند که شامل استفاده از گاز اشکآور، شلیک مستقیم با تفنگ ساچمهزنی[۵۰۵] و ضرب و شتم برای پراکنده کردن جمعیت میشود.[۵۰۶] در ۱۰ دی ۱۴۰۴، امیرحسام خدایاریفرد بهعنوان اولین فرد کشتهشده در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ در شهر کوهدشت جان خود را از دست داد. برخی رسانهها او را عضو بسیج معرفی کردند، در حالی که منابع دیگر و پیامهای منتشرشده از ساکنان محلی او را معترضی از مردم کوهدشت دانستهاند.[۵۰۷][۵۰۸][۵۰۹][۵۱۰] در مراسم خاکسپاری او، پدر امیرحسام به مردم گفت که «پسرش هیچ عضویتی در بسیج نداشته» و انتقام خون فرزندش را به خدا واگذار کرد. در این مراسم عزاداران با مأموران حکومتی درگیر شدند. شبکه المیادین، خبرگزاری دانشجو و دانشگاه امام صادق از جمله رسانهها و نهادهایی هستند که در سرکوب معترضان ایرانی نقش داشتند.[۵۱۱]
دیدهبان حقوق بشر در ۶ اسفند ۱۴۰۴ اعلام کرد که مقامهای ایران پس از رویدادهای خونین ۸ و ۹ ژانویه، موجی از بازداشتهای گسترده، ناپدیدسازی قهری، شکنجه و پخش «اعترافات» اجباری را آغاز کردهاند.[۵۱۲]
به گفته این سازمان، نهادهایی از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزارت اطلاعات، فراجا و دستگاه قضایی در این سرکوب هماهنگ نقش داشتهاند. طبق آمار رسمی، بیش از ۱۰ هزار نفر به مراجع قضایی معرفی شدهاند، در حالی که گروههای حقوق بشری شمار بازداشتشدگان را بسیار بیشتر میدانند.[۵۱۲]
این گزارش همچنین از محرومیت بازداشتشدگان از دسترسی به وکیل و خانواده، موارد بدرفتاری شدید و افزایش نگرانیها دربارهٔ احکام اعدام خبر میدهد. عفو بینالملل اعلام کرده است که در میان افراد در معرض اعدام، کودک نیز وجود دارد.[۵۱۲]
کشتهشدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴ بر اساس پراکندگی جغرافیایی
بر اساس گزارشها، تا روزهای نخست اعتراضات، دستکم هفت نفر در نتیجهٔ شلیک مستقیم یا درگیریهای بین معترضان و نیروهای امنیتی در استانهای مختلف از جمله لرستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان و سایر مناطق کشته شدهاند. رسانههای بینالمللی تأکید کردهاند که این آمار ممکن است افزایش یابد زیرا اطلاعات هنوز در حال جمعآوری و تأیید است.[۵۱۳]
گزارشهای رسانهای همچنین حاکی است که دستکم چند اعتراضکننده در شهرهایی مانند ازنا و لُردِگان در استانهای غربی ایران جان خود را از دست دادهاند و برخی دیگر نیز در سایر شهرهای کشور بهدلیل درگیریها کشته شدهاند.[۵۱۴]
برخی گزارشهای مستقل رسانهای نیز نشان میدهند که تلفات اعتراضات شامل معترضان غیرمسلح و در برخی موارد اعضای نیروهای شبهنظامی وابسته به دولت بوده است، هرچند منابع رسمی دربارهٔ شمار دقیق و نقش افراد اختلافنظر دارند.[۵۱۵]
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی برخی اعضای کادر درمان، در جریان اعتراضات فشارهای امنیتی بر مراکز درمانی افزایش یافته و در مواردی پروندههای پزشکی مجروحان و کشتهشدگان دستکاری شده است تا علت مرگها تغییر داده شود. این گزارشها از نگهداری اجساد در سولهها، انتقال و دفن گروهی پیکرها و عدم انجام غسل در برخی موارد خبر میدهند.[۵۱۶][۵۱۷][۵۱۸]
همچنین ادعا شده است که برای تحویل پیکرها مبالغی مطالبه میشده و کادر درمان تحت کنترل امنیتی شدید، از جمله محدودیت ارتباطات و دخالت در ثبت اطلاعات پزشکی، قرار داشتهاند. این روایتها از فشار سیستماتیک بر کادر درمان و تلاش برای پنهانسازی ابعاد کشتار حکایت دارد.[۵۱۶][۵۱۷][۵۱۸] برخی منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران دربارهٔ تعداد کشتهشدگان گزارشهای متفاوتی منتشر کردهاند و در برخی موارد، هویت یا نقش افرادی که کشته شدهاند را بهگونهای متفاوت از گزارش رسانههای مستقل توصیف کردهاند. این امر موجب اختلاف در اعداد و تفاسیر مرتبط با حوادث شده است؛ با این حال، جمعبندی دادههای مستقل رسانهها نشان میدهد که دستکم شش تا هفت نفر از معترضان و افراد مرتبط با اعتراضات مردمی در جریان این اعتراضات جان خود را از دست دادهاند.[۵۱۹]
همزمان با افزایش اعتراضات علیه دولت ایران در شامگاه پنجشنبه ۱۸ دی، گزارشهایی از برخورد نیروهای امنیتی با معترضان در چند شهر منتشر شد. بر اساس منابعها خبری، دستکم شش بیمارستان در تهران مجموعاً ۲۱۷ مورد مرگ معترضان را ثبت کردهاند که بر اثر اصابت گلوله جان خود را از دست دادهاند.[۲۰۴][۲۰۵] در ۲۱ دی گزارش شد که در ۴۸ ساعت گذشته دستکم دو هزار نفر در شهرهای مختلف ایران کشته شدهاند.[۵۲۰] با این حال، به دلیل محدودیت دسترسی به اطلاعات و قطعی اینترنت، آمار واقعی قربانیان ممکن است بیشتر باشد و جزئیات دقیقتر مشخص نیست.[۲۰۴][۲۰۵]
بر اساس گزارشهایی، در جریان اعتراضات سراسری دیماه و همزمان با قطع گسترده اینترنت و محدودسازی رسانهها در ایران، رویدادهایی رخ داده است که از سوی برخی منابع بهعنوان کشتاری کمسابقه توصیف شدهاند. این منابع، با استناد به اطلاعاتی منتسب به نهادهای امنیتی و دولتی، کادر درمان، شاهدان عینی و خانوادههای قربانیان، مدعیاند که در فاصله دو شب ۱۸ و ۱۹ دیماه، دستکم ۱۲ هزار نفر کشته شدهاند. بهگفته این منابع، این کشتار از نظر گستره جغرافیایی، شدت خشونت و شمار جانباختگان در تاریخ معاصر ایران بیسابقه بوده و بخش قابل توجهی از جانباختگان را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند.[۲۳۷] همچنین ادعا شده است که این کشتار بهصورت سازمانیافته و با مشارکت نیروهای امنیتی و نظامی انجام شده است.[۲۳۷][۲۳۸] تصاویر گرفته شده نشان میدهد که نیروهای حکومتی چگونه با سلاحهای گرم و نیمهسنگین و همچنین با سلاحهای سرد مانند قمه و چاقو معترضان را هدف قرار میدهند.[۵۲۱][۵۲۲][۵۲۳][۵۲۴][۵۲۵][۵۲۶]
در ۲۷ دی ۱۴۰۴ گزارش شد که در جریان اعتراضات حدود ۱۶٬۵۰۰ نفر کشته شدهاند. این آمار بر اساس اطلاعات جمعآوریشده از چندین بیمارستان و بخشهای اورژانس در نقاط مختلف کشور تهیه شده و نشان میدهد اکثریت قربانیان معترضانی جوان بودهاند که هدف گلولههای نیروهای امنیتی قرار گرفتهاند.[۵۲۷] رهبر ایران، علی خامنهای، اذعان کرد که «هزاران نفر» در جریان این اعتراضات کشته شدهاند.[۵۲۷] طبق گزارش مرکز بینالمللی حقوق بشر برای ایران در جریان اعتراضات حداقل ۴۳ هزار نفر کشته به همراه ۱۰ هزار نابینا و ۳۵۰ هزار زخمی شدهاند.[۵۲۸]
اجساد پرشمار در پزشکی قانونی کهریزک
در تاریخ ۲۳ آذر شهروند خبرنگار و کنشگر اینترنتی وحید آنلاین در حساب تلگرام و اکس خود ویدیوها و عکسهایی از روز شنبه ۲۰ دی را به اشتراک گذاشت که اجساد پرشماری از کشتهشدگان اعتراضات را در پزشکی قانونی کهریزک در تهران نشان میدهند و صدها تن از خانوادههای سوگوار که در جستجوی عزیزان خود، شناسایی اجساد و تحویل جسد هستند.[۵۲۹]
در این ویدیوها اجساد صدها مرد در کاور سیاه در چند سوله و ساختمان پزشکی قانونی کهریزک و نیز محوطهٔ بیرونی بر روی زمین دیده میشوند که فقط بعضی از آنها شناسایی شدهاند و برخی زخم گلوله در سر، شکم و سینهٔ خود دارند. در یکی از این ویدیوها عکس جسد و نام کشتهشدگان بر نمایشگری دیده میشود که ظاهراً کامپیوتر پزشکی قانونی کهریزک است و در ویدیوی دیگری کامیونی نشان داده میشود که افرادی در حال تخلیه اجساد از آن هستند.[۵۳۰]
از نکات قابل توجه در این ویدیوها این است که اجساد زنان کشتهشده در هیچکدام از ویدیوها دیده نمیشوند و بر اساس اطلاعات موجود در ویدیو در سالنی جدا نگهداری میشوند. در بخشی از یکی از ویدیوها یکی از افراد کادر پزشکی قانونی میگوید که پیش از تحویل اجساد زنان رحم باید باز شود که به نظر میرسد روندی معمول برای صدور گواهی فوت باشد.[۵۳۱] بنا بر برآورد هرانا، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، تنها در سردخانه کهریزک حدود ۲۵۰ پیکر وجود داشته است.[۵۳۲]
پیکرهای منتقلشده به پشت بیمارستان الغدیر تهران
عکس پیکرهای رهاشده در بیمارستان الغدیر
در پی انتشار تصاویری در شبکههای اجتماعی از پیکرهای پیچیدهشده در پتو که در فضای پشت بیمارستان الغدیر تهران قرار داده شده بودند، روزنامه «شرق» در گزارشی اعلام کرد که این تصاویر واقعی است. به نوشته این روزنامه، حسین کرمانپور، از مقامهای وزارت بهداشت ایران، صحت تصاویر منتشرشده را تأیید کرده است.[۵۳۳][۵۳۴]
کرمانپور با اشاره به محدودیت ظرفیت سردخانه بیمارستان اعلام کرد که سردخانه این مرکز درمانی تنها گنجایش نگهداری پنج جسد را داشته و به همین دلیل پیکرهای منتقلشده به بیمارستان به فضای دیگری انتقال داده شدهاند. وی افزود که در شامگاه ۱۸ دیماه، حدود ۱۵۰ مجروح به این بیمارستان مراجعه کردهاند و همزمان پیکر ۳۶ نفر جانباخته نیز به این مرکز منتقل شده است. او همچنین اظهار داشت که تصاویر منتشرشده در شبکههای اجتماعی «دور از واقعیت نیست و صحت دارد».[۵۳۳][۵۳۴]
روزنامه «شرق» در ادامه گزارش خود نوشت که یکی از پیکرهای موجود در تصاویر متعلق به آیدا عقیلی، ۳۴ ساله و ساکن تهران بوده است که بهگفته این روزنامه بر اثر اصابت گلوله جنگی به سر جان خود را از دست داده است. بنا بر این گزارش، پیکر وی پس از چند روز جستوجو توسط خانوادهاش، در میان پیکرهای منتقلشده به کهریزک شناسایی شد.[۵۳۳][۵۳۴]
دستور مستقیم برای تیراندازی به معترضان و کشتن معترضان بستریشده
منابع نزدیک به شورای عالی امنیت ملی ایران و دفتر ریاستجمهوری گزارش دادهاند که کشتار معترضان با دستور مستقیم علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی و با تأیید کامل مقامهای ارشد حکومتی انجام شده است. بنا بر این گزارشها، شورا مجوز تیراندازی با مهمات جنگی را صادر کرده و عمدتاً سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آن را صورت داده؛ اقدامی که از آن بهعنوان عملیاتی عامدانه و سازمانیافته با ابعادی کمسابقه از نظر گستره و شدت یاد شده است.[۵۳۵]
در ۲۳ دی (۱۳ ژانویه) روزنامه گاردین گزارش داد که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی با تفنگهای ساچمهای و سلاحهای جنگی با مهمات واقعی[۵۳۶] و همچنین تیربارهای سنگین دوشکا علیه معترضان استفاده کردهاند.[۵۳۷] یک پزشک در تهران نیز گفته است که نیروهای امنیتی «برای کشتن شلیک میکردند».[۵۳۶] سخنگوی مرکز حقوق بشر عبدالرحمن برومند با استناد به شواهد اعلام کرد که حتی هنگام استفاده از سلاحهای موسوم به «کمخطرتر»، نیروهای امنیتی عمداً سر، چشمها، اندام تناسلی و اعضای حیاتی بدن معترضان را هدف قرار میدادند تا با مثلهکردن و ایجاد ناتوانی دائمی موجب رعب شوند؛[۵۳۶] روشی که پیشتر در اعتراضات ۱۴۰۱ (مهسا امینی) نیز بهکار رفته بود.[۵۳۶] دستکم یک دختر جوان از ناحیه لگن هدف گلوله قرار گرفته و در وضعیت وخیم بوده است.[۵۳۶] یک امدادگر در تهران نیز گزارش داده که «شلیک مستقیم به سرِ جوانها و حتی به قلبشان» انجام شده است.[۵۳۸]
علاوه بر این، شهادتهای متعددی نشان میدهد که نیروهای امنیتی ایران به بیمارستانها یورش برده و معترضان بستریشده را بازداشت کردهاند[۵۳۹] و در مواردی نیز آنان را اعدام کردهاند.[۵۴۰][۵۳۷] به گفته نامدار بقایی یزدی، نایبرئیس انجمن پزشکی ایرانیان بریتانیا، در ۱۴ دی (۴ ژانویه) نیروهای امنیتی با تجهیزات کامل ضدشورش به بیمارستان امام خمینی ایلام حمله کردند، کادر درمان را با گاز اشکآور و ساچمه هدف قرار دادند و معترضان زخمی را بازداشت کردند؛[۵۴۱] حملهای مشابه نیز در ۱۶ دی (۶ ژانویه) به بیمارستان سینا در تهران صورت گرفت.[۵۴۱] بقایی یزدی نقل شده که گفته است: «بیمارستانها دیگر در ایران حریم امن ندارند و ما بهشدت نگران همکاران پزشکی خود هستیم که همین حالا هم در معرض خطرند.» یک پزشک از جنوب ایران نیز گزارش داد که نیروهای امنیتی معترضان بستریشده را «از کار انداختند»[۵۴۰][۵۳۷] و افزود: «خیلیها را کشتند، خیلیها را بازداشت کردند و بسیاری متواریاند؛ وضعیت بسیار وخیم است.»[۵۴۰] به گزارش روزنامه تایمز، پزشک دیگری از تهران گفته است نیروهای امنیتی «به بیمارستانها رفته و پیکرهای معترضان را با زور با خود بردهاند» و برخی مجروحان بهدلیل ترس از بازداشت، زخمهای خود را در خانه درمان میکنند و از مراجعه به بیمارستان خودداری دارند.[۵۴۲]سازمان حقوق بشر ایران نیز گزارش داد که در رشت، نیروهای امنیتی معترضان را در بازار رشت محاصره کرده، آن را به آتش کشیده و افرادی را که قصد تسلیم یا فرار داشتهاند کشتهاند و همزمان بازماندگان زخمی را در خیابانها و بیمارستانها «تمام کردهاند».[۵۳۷]
مواد شیمیایی
در ۲۷ دی (۱۷ ژانویه)، گزارشهایی منتشر شد که نشان میداد جمهوری اسلامی ایران ممکن است از مواد شیمیایی سمی علیه معترضان استفاده کرده باشد.[۵۴۳] تصاویر منتشرشده نیروهای امنیتی را نشان میداد که بر فراز خودروها با لباسهای محافظتی ویژه مواد خطرناک (هزمت) و ماسکهای مخصوص مواد شیمیایی دیده میشدند.[۵۴۳] بنا بر گزارشها، برخی از قربانیان نه بلافاصله، بلکه چند روز پس از قرار گرفتن در معرض این مواد جان خود را از دست دادهاند.[۵۴۳]
آزار و شکنجه
در ۱۵ دی ۱۴۰۴ (۵ ژانویهٔ)، غلامحسین محسنیاژهای، رئیس قوهٔ قضاییه جمهوری اسلامی، اعلام کرد که با وجود بهرسمیت شناختن حق تجمع، هیچگونه ارفاقی در قبال «اغتشاشگران» صورت نخواهد گرفت.[۵۴۴][۵۴۵] خبرگزاری میزان، وابسته به قوهٔ قضاییه، به نقل از او نوشت: «به دادستان کل کشور و دادستانهای سراسر کشور دستور میدهم مطابق قانون و با قاطعیت علیه اغتشاشگران و حامیان آنان اقدام کنند (…) و هیچگونه مسامحه و اغماضی نداشته باشند»،[۵۴۴][۵۴۵] و تأکید کرد که مجازاتها «قاطع» و «حداکثری» خواهد بود.[۵۴۶] او در واکنش به محاکمات سریع و اعدام معترضان نیز در ویدئویی که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد گفت: «اگر قرار است کاری انجام دهیم، باید همین حالا انجامش دهیم. اگر بخواهیم کاری را انجام دهیم، باید اکنون آن را انجام دهیم. اگر دیر شود، دو ماه، سه ماه بعد، تأثیر همانند امروز نخواهد داشت.»[۵۴۷][۵۴۸][۵۴۹]
در ۱۰ ژانویه، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، گفت مطالبات معترضان در کشور «کاملاً بهحق» است، اما «اغتشاشگران» باید «سر جای خود نشانده شوند».[۵۴۴] در ۲۳ دی (۱۳ ژانویه)، در بیانیهای تلویزیونی از سوی دادستانی تهران اعلام شد که شمار نامعلومی از معترضان به اتهام «محاربه» یا «جنگ با خدا»، جرمی که در ایران مجازات آن اعدام است و پیشتر نیز دستگاه قضایی رژیم بهطور گسترده به کار برده، محاکمه خواهند شد.[۵۵۰] بنا بر گزارش خبرگزاری فعالان حقوق بشر، تا ۲۴ دی (۱۴ ژانویه) بیش از ۱۸٬۴۰۰ نفر بازداشت شده بودند.[۵۴۸]
به گزارش ایران اینترنشنال، در ۲۰ دی (۱۰ ژانویه) شبکهٔ وکلای «یک کلمه»، با اشاره به قطع اینترنت و انزوای معترضان از جهان خارج، از جامعهٔ بینالمللی و قضات ایرانی خواست مانع از برگزاری دادگاههای نمایشی و اعدامهای فراقضایی معترضان بر اساس دستورهای علی خامنهای و مقامهای ارشد قضایی شوند.[۵۵۱] این شبکه در بیانیهٔ خود به دستورهای تازهٔ خامنهای مبنی بر «برخورد سخت با معترضان در تجمعات اخیر» اشاره کرد و همچنین به اظهارات جداگانهٔ رئیس قوهٔ قضاییه، دادستان کل کشور و دادستان تهران پرداخت که خواستار «رسیدگیهای فوقالعاده، خارج از نوبت و اعمال شدیدترین مجازاتها» در پروندهٔ معترضان بازداشتشده شده بودند.[۵۵۱]
اعدامها
به گزارش گروه حقوق بشری هرانا (HRANA)، جمهوری اسلامی ایران در جریان اعتراضات، دستکم ۵۲ اعدام را در فاصلهٔ ۵ تا ۱۴ ژانویه انجام داده است.[۵۵۲][۵۵۳]
به گزارش بیبیسی، در ۱۸ دی (۸ ژانویه)، عرفان سلطانی، صاحب یک فروشگاه پوشاک، بهدلیل ارتباط با اعتراضات در فردیس، در منزل خود بازداشت شد. به او اجازهٔ دسترسی به وکیل داده نشد و خانوادهاش نیز از اتهامات وارده مطلع نشدند. چند روز بعد، به سلطانی اطلاع داده شد که قرار است در ۲۴ دی، کمتر از یک هفته پس از بازداشت، اعدام شود.[۵۵۴]
در واکنش به اظهارات دونالد ترامپ دربارهٔ لغو احکام اعدام معترضان در ایران، علی صالحی، دادستان تهران، در ۲۷ دی ۱۴۰۴ این ادعاها را «حرف مفت و بیاساس» خواند و تأکید کرد که قوهٔ قضاییه هیچگونه توقف یا لغو گستردهای در اجرای احکام اعدام اعلام نکرده است. او افزود که پروندههای مرتبط با اعتراضات طبق روال قضایی در حال رسیدگی است و دستگاه قضایی با متهمان، آنگونه که «قانون» اقتضا میکند، برخورد خواهد کرد.[۵۵۵][۵۵۶][۵۵۷]
آسیب چشمی و کور کردن معترضان
در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴، نیروهای سرکوبگر با شلیک مستقیم به صورت و چشم معترضان موج گستردهای از آسیبهای چشمی ایجاد کردهاند که بسیاری از آنان به نابینایی منجر شده است. دادههای پزشکی از بیمارستان چشم فارابی تهران نشان میدهد که شلیکهای هدفمند به چشم، نهتنها آسیبهای جسمی جدی به همراه داشته، بلکه زندگی بسیاری از جوانان را برای همیشه تغییر داده است. کادر درمانی میگوید این نوع جراحات، علاوه بر پیامدهای جسمی، زمینهساز بحرانهای اقتصادی و اجتماعی برای فرد و خانواده آنان نیز شده است.[۵۵۸]
بیانیه سرگشاده چشمپزشکان ایرانی دربارهٔ خیزش سراسری: «کور کردن انسانها، ظالمانه، مجرمانه و غیرانسانی است». جمعی از چشمپزشکان ایرانی در بیانیهای سرگشاده خطاب به رؤسای قوای سهگانه و مسئولان نظامی، انتظامی و قضایی کشور، نسبت به افزایش موارد آسیبهای شدید چشمی و نابینایی دائمی در جریان برخورد با خیزش سراسری ابراز نگرانی کرده و خواستار توقف استفاده از سلاحهای ساچمهزن شدهاند.[۵۵۹]
امیر مبارز پرستا که در پی جنبش مهسا در سال ۱۴۰۱ بسیاری از آسیبدیدگان چشمی را درمان کرده است، با اشاره به دادههایی از سوی کارکنان درمانی و پزشکان در پنج مرکز بزرگ چشمپزشکی و ۱۶ اورژانس جراحی اصلی در شهرهای مختلف ایران، به آمار ۱۶ هزار و ۵۰۰ تا ۱۸ هزار نفری کشتهها، ۱۵ هزار مرگ ثبت شده بالینی در بیمارستانها و آمار ۳۳۰ تا ۳۶۰ هزار نفری مجروحان اعتراضات اشاره کرده و میگوید که از این میان ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ مورد تخلیه کامل چشم و نابینایی غیرقابل برگشت رخ داده است.[۵۶۰]
تا صبح شنبه ۲۰ دی، بیش از ۷۰۰ بیمار با آسیب دیدگیهای چشمی به بیمارستان فارابی مراجعه کردهاند که ۱۹۶ نفر از آنان به دیگر بیمارستانهای تخصصی چشم در تهران ارجاع شدهاند. جمعاً حدود هزار نفر با جراحات چشمی به این مرکز درمانی مراجعه کردهاند. بیشتر مراجعهکنندگان جوان بودهاند، و وضعیت آنان به گفته پزشکان واقعاً متاثرکننده بوده است.[۵۵۸]
دکتر قاسم فخرایی، رئیس بیمارستان تخصصی چشم فارابی، میگوید در پی اعتراضات دی «در مجموع هزار نفر» با پارگی چشم به این بیمارستان مراجعه کردند که همگی تحت جراحی اورژانسی اولیه قرار گرفتند و ادامه درمان بسیاری از آنها در جریان است.[۵۶۱]
پرستا، رئیس مرکز چشمپزشکی مونیخ با ارائه آمارهای تکاندهنده از هزاران مجروح چشمی در اعتراضات دی ۱۴۰۴، ضمن هشدار دربارهٔ نابیناییهای گسترده، بر ضرورت مراجعه فوری و امن مجروحان به مراکز درمانی تأکید کرد.[۵۶۰]
بر اساس گزارشی که روزنامه گاردین در ۲۸ بهمن منتشر کرد، تصاویر پزشکی (ایکسری و سیتیاسکن) زخمیهای اعتراضات ایران نشان میدهند که در جریان سرکوب اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶، نیروهای امنیتی با استفاده از ساچمه و گلولههای کالیبر بالا به سوی معترضان شلیک کرده و موجب جراحات بسیار شدید و هدفدار در صورت، قفسه سینه و دیگر نواحی حیاتی بدن شدهاند. این تصاویر که بیش از ۷۵ پرونده از یک بیمارستان را دربر میگیرند، الگوی آسیبهای فاجعهبار را نشان میدهند از جمله آسیبهای چشمی منجر به نابینایی، شکستگیهای استخوانی و گلولههای باقیمانده در بدن؛ آسیبهایی که کارشناسان آنها را نزدیک به جراحات جنگی توصیف کرده و معتقدند این شلیکها ممکن است عامدانه و با هدف وارد کردن صدمات شدید صورت گرفته باشند.[۵۶۲][۵۶۳]
کشتار و بازداشت کودکان
بر پایه اظهارات محمد حبیبی، سخنگوی شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران، در گفتوگو با روزنامه اعتماد دربارهٔ اعتراضات دیماه، «بیش از ۲۲۰ کودک، نوجوان و دانشآموز جان باختهاند و بیش از هزار دانشآموز، نوجوان و کودک بازداشت شده بودند». او همچنین اعلام کرد که برآورد میشود «نزدیک به ۵۰ دانشآموز در سراسر کشور همچنان در بازداشت باشند».[۵۶۴]
پیمان جبلی، رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که این رسانه قصد دارد گفتوگوها یا اعترافهای ضبطشده از بازداشتیهای کمسن و سال را پخش کند. جبلی تأکید کرد که رسانه ملی خود اقدام به بازجویی یا دریافت اعتراف نمیکند و تنها مطالبی را که توسط دستگاههای قضایی و امنیتی در اختیار آن قرار گرفته، منتشر خواهد کرد.[۵۶۵]
بر اساس گزارشها، بسیاری از بازداشتشدگان در سنین پایین هستند و برخی از آنان در زندانهایی مانند فشافویه و آمل نگهداری میشوند. منابع حقوق بشری از جمله سازمان عفو بینالملل و یونیسف نسبت به بازداشت کودکان و نوجوانان، احتمال اعدام و پیامدهای منفی روانی و اجتماعی آن هشدار دادهاند. یونیسف خواستار دسترسی فوری و مستقل به تمامی کودکان بازداشتشده شده و تأکید کرده است که بازداشت کودکان میتواند پیامدهای بلندمدت بر رشد فردی و جامعه داشته باشد.[۵۶۵] انجمن نویسندگان کودک و نوجوان و شماری دیگر از نهادهای مدنی نیز بازداشت کودکان، پروندهسازی قضایی، اخذ و پخش اعترافات اجباری و هرگونه برخورد امنیتی با کودکان و دانشآموزان را مغایر با تعهدات بینالمللی ایران در قبال حقوق کودک دانسته و محکوم کردهاند.[۵۶۵]
همچنین دیانا طاهرآبادی، دانشآموز ۱۶ ساله ساکن کرج، در تاریخ ۵ بهمنماه در منزل خود بازداشت شد. طبق گزارشها، در حدود ساعت ۸ صبح پنج مأمور با لباس نیروی انتظامی وارد خانه خانواده طاهرآبادی شدهاند که گفته میشود یکی از آنها دارای درجه بوده است. پس از ورود مأموران، تلفنهای همراه اعضای خانواده جمعآوری شد. دیانا در زمان ورود مأموران در خواب بوده و پس از بیدار شدن، بازداشت شد. او با دستبند به داخل یک ون منتقل و سپس به زندان کچویی منتقل گردید.[۵۶۶][۵۶۷]
به گفته منابع نزدیک به خانواده، پس از بازداشت، دیانا به دادگاه کرج برده شده و احتمال صدور حکم اعدام برای وی مطرح شده است.[۵۶۶][۵۶۷] همچنین گزارشها حاکی از آن است که دیانا برای ارزیابی «صلاحیت عقلی» به پزشکی قانونی ارجاع شده است. تا زمان انتشار این گزارشها، مقامات رسمی هیچ اطلاعیهای دربارهٔ جزئیات پرونده منتشر نکردهاند و اطلاعات موجود بیشتر بر اساس گزارشهای رسانهای و منابع نزدیک به خانواده است.[۵۶۶][۵۶۷]
بازداشتشدگان
الگو:اصلی در جریان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران، گزارشهای متعدد رسانههای معتبر بینالمللی و نهادهای حقوق بشری حاکی از بازداشتهای گسترده معترضان در شهرهای مختلف است. این بازداشتها در قالب واکنش نیروهای امنیتی به تجمعات صنفی و خیابانی صورت گرفت و در برخی موارد در کنار اعتراضات اقتصادی، با شعارهای سیاسی نیز همراه شد.[۵۶۸] رسانههای رسمی جمهوری اسلامی اعلام کردهاند که حدود ۳٬۰۰۰ نفر در ارتباط با اعتراضات اخیر بازداشت شدهاند، اما سازمانهای حقوق بشری خارج از ایران و منابع مستقل تخمین میزنند که تعداد واقعی بازداشتها بسیار بالاتر است و ممکن است تا حدود ۲۰٬۰۰۰ نفر یا بیشتر باشد.[۵۶۹]
بر اساس گزارشهای رسانههای بینالمللی، در روزهای ابتدایی اعتراضات، نیروهای امنیتی در تهران، ملارد، البرز، لرستان و چهارمحال و بختیاری چندین معترض را به اتهام «برهم زدن نظم عمومی» بازداشت کردند. این بازداشتها شامل دستکم دهها نفر در تهران و اطراف آن نیز میشود.[۵۷۰] در برخی گزارشهای حقوق بشری و رسانههای مستقل آمده است که نیروهای امنیتی در شهرهای مختلف از جمله اسفراین، دهلران، ایذه، بَغملَک و کرمانشاه نیز معترضانی را بازداشت کردهاند، از جمله زنان، جوانان و افرادی از اقوام مختلف،[۵۷۱] که نشاندهنده هدف قرار گرفتن طیف گستردهای از جامعه از سوی مقامات است.[۵۷۲][۵۷۳][۵۷۴][۵۷۵] گزارشهایی نیز از بازداشت چند دانشجو در دانشگاهها و مراکز آموزشی منتشر شده است.[۵۷۶]
در ۵ بهمن گزارش شد که نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به منازل معترضان در شهرها و شهرستانها یورش میبرند و افراد شرکتکننده در تجمعات را بازداشت میکنند. بسیاری از بازداشتشدگان، از جمله جوانان و نوجوانان، با خشونت و شکنجه روبهرو شدهاند. برخی خانوادهها مورد حمله قرار گرفته و اعضای خانواده تحت آزار جسمی و جنسی قرار گرفتهاند.[۵۷۷] خبرگزاری هرانا در ۵ بهمن گزارش کرد که دستکم ۱۵۰ زن و دانشآموز دختر بازداشتی به زندانعادلآباد در شیراز منتقل شدند. این بازداشت گسترده، شرایطی بحرانی و غیرانسانی را در این زندان بهوجود آورد.[۵۷۸]
در ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، قوهٔ قضاییه اعلام کرد که بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران مشمول عفو یا آزادی به مناسبت دههٔ فجر نخواهند بود.[۵۷۹] این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که در سالهای گذشته، اجرای عفو یا آزادی زندانیان در این مناسبت بهعنوان یکی از اقدامات نمادین دستگاه قضایی گزارش شده بود. در نتیجه، دامنهٔ عفو دههٔ فجر در سال ۱۴۰۴ نسبت به برخی دورههای پیشین محدودتر بود و همهٔ گروههای زندانیان را در بر نمیگرفت.[۵۷۹]
همچنین بر اساس گزارش منابع خبری، نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی خانوادههای بازداشتشدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴ را برای شرکت در راهپیمایی ۲۲ بهمن تحت فشار قرار دادهاند. صادق ساعدینیا، یکی از بازداشتشدگان، بدون حق ملاقات در زندان نگهداری میشود. همزمان گزارشهایی از پلمب کافهها و رستورانها در تهران منتشر شده است.[۵۸۰][۵۸۱][۵۸۲]
در شیراز دادسرای برای تبدیل قرار بازداشت موقت برخی بازداشتشدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴، پرداخت ودیعه مالی تعیین کرده است. طبق این گزارشها، مبلغ ودیعه برای افراد بازداشتشده پیش از ۱۸ دی ۱۰۰ میلیون تومان و برای بازداشتشدگان پس از این تاریخ ۳۰۰ میلیون تومان بوده و این مبالغ به حساب شهرداری شیراز واریز شده است. وکلای دادگستری شیراز این اقدام را فاقد وجاهت قانونی دانسته و اعلام کردهاند دریافت وجه در مرحله تحقیقات مقدماتی، پیش از صدور حکم قطعی، خلاف قانون است. شهردار شیراز نیز تأیید کرده این اقدام به دستور مقام قضایی انجام شده و حساب مورد استفاده سپرده بوده است.[۵۸۰][۵۸۱][۵۸۲]
در ۲۷ بهمن سال ۱۴۰۴، روستای چنار در شهرستان اسدآباد، استان همدان شاهد حمله و محاصره نیروهای امنیتی بود. گزارشها حاکی است که این حمله حدود ساعت ۰۴:۳۰ صبح آغاز شد و شامل دهها خودروی زرهی و چندین مینیبوس و ون بود. نیروهای امنیتی همچنین چهار مسلسل سنگین دوشکا را بر روی پشت بام برخی خانهها مستقر کردند.[۵۸۳]
طی این عملیات، صدها نفر از ساکنان روستا دستگیر شدند و قبل از انتقال به کلانتری اسدآباد، با خودروهای مجهز به میلههای قفسی در سطح روستا گردانده شدند. منابع محلی گزارش دادند که چندین بازداشتشده در جریان دستگیریها مجروح شدند و برخی نیز مورد ضرب و شتم شدید مأموران قرار گرفتند. همچنین ساکنانی که برای کسب اطلاعات دربارهٔ بازداشتشدگان در بیرون ایستگاه پلیس تجمع کرده بودند، صدای فریاد و گریه از داخل ساختمان شنیدهاند.[۵۸۴]
یک منبع آگاه اشاره کرده است که ساکنان چنار در جریان اعتراضات سراسری ماههای آذر و دی فعال بودهاند و شعار «خامنهای قاتل – خواب ببین» برای اولین بار در این روستا سر داده شده است.[۵۸۵]
بازداشت پزشکان و کادر درمان
جمهوری اسلامی در جریان سرکوب اعتراضات، با بازداشت، احضار و تهدید پزشکان و کادر درمان که به مداوای معترضان زخمیشده با گلوله و ساچمه پرداختهاند، با تهدید به پروندهسازی قضایی و محرومیت شغلی «گروگانگیری کادر درمان» را در پیش گرفته است، اقدامی که فعالان حقوق بشر آن را نقض آشکار اصول پزشکی، سوگند حرفهای پزشکان و قوانین بینالمللی میدانند.[۵۸۶]
سازمان حقوق بشر ایران گزارشهای متعددی از برخورد امنیتی با کادر درمان در شهرهای مختلف دریافت کرده است که بر اساس آنها نیروهای امنیتی با یورش به بیمارستانها، درمانگاهها و خانههای پزشکان و امدادگران داوطلبی که افراد زخمیشده را میکردند، بازداشت کردهاند.[۵۸۷][۵۸۸]
در فروردین ۱۴۰۵ گزارش شد نیروهای امنیتی به خانه صالحه اکبری و احمد خدایی، زوجی که پرستار بودند و بهطور مخفیانه به معترضان زخمی کمک میکردند، یورش بردند و اکبری را مقابل همسرش با شلیک کشتند. طبق گزارشها، سپس نیروها به پیکر اکبری بیحرمتی کردند و تصاویر این جنایت برای خدایی ارسال شد. احمد بعدها همچنین در زندان بهشدت شکنجه شد و او در نهایت اقدام به خودکشی کرد.[۵۸۹]
در واکنش به این اقدامات، بیش از چهار هزار پزشک با امضای یک کارزار اعتراضی، خشونت مرگبار علیه معترضان و قطع اینترنت را محکوم کرده و با استناد به سوگند پزشکی و تعهد حرفهای خود، خواستار اقدام فوری و مستقل نهادهای بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد و مجمع جهانی پزشکان برای حفاظت از جان غیرنظامیان و تضمین امنیت کادر درمان شدهاند.[۵۸۶]
بازداشت کودکان و انتشار اعترافهای بازداشتیهای کمسنوسال
در پی اعتراضات در ایران، گزارشهایی دربارهٔ بازداشت کودکان و نوجوانان در ایران منتشر شده است. پیمان جبلی، رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که این رسانه قصد دارد گفتوگوها یا اعترافهای ضبطشده از بازداشتیهای کمسن و سال را پخش کند. جبلی تأکید کرد که رسانه ملی خود اقدام به بازجویی یا دریافت اعتراف نمیکند و تنها مطالبی را که توسط دستگاههای قضایی و امنیتی در اختیار آن قرار گرفته، منتشر خواهد کرد.[۵۶۵]
بر اساس گزارشها، بسیاری از بازداشتشدگان در سنین پایین هستند و برخی از آنان در زندانهایی مانند فشافویه و آمل نگهداری میشوند. منابع حقوق بشری از جمله سازمان عفو بینالملل و یونیسف نسبت به بازداشت کودکان و نوجوانان، احتمال اعدام و پیامدهای منفی روانی و اجتماعی آن هشدار دادهاند. یونیسف خواستار دسترسی فوری و مستقل به تمامی کودکان بازداشتشده شده و تأکید کرده است که بازداشت کودکان میتواند پیامدهای بلندمدت بر رشد فردی و جامعه داشته باشد.[۵۶۵] انجمن نویسندگان کودک و نوجوان و شماری دیگر از نهادهای مدنی نیز بازداشت کودکان، پروندهسازی قضایی، اخذ و پخش اعترافات اجباری و هرگونه برخورد امنیتی با کودکان و دانشآموزان را مغایر با تعهدات بینالمللی ایران در قبال حقوق کودک دانسته و محکوم کردهاند.[۵۶۵]
واکنش انجمن یاری کودکان به حوادث دی ۱۴۰۴
انجمن یاری کودکان در معرض خطر در پی رویدادهای دیماه ۱۴۰۴ با انتشار بیانیهای اعلام کرد کشته شدن بیش از ۲۰۰ کودک، همچنین زخمی شدن، بازداشت و ناپدیدسازی شماری از آنان، نقض حقوق کودکان است و مسئولان باید در این زمینه پاسخگو باشند. این انجمن خواستار توقف فوری بازداشت، تشکیل پرونده قضایی، اعدام و آزار معترضان، از جمله افراد زیر ۱۸ سال، شد و صدور حکم اعدام را نقض حق حیات دانست. همچنین حضور نیروهای امنیتی در مدارس و عدم انتشار آمار رسمی کشتهشدگان و بازداشتشدگان مورد انتقاد قرار گرفت. در پایان، انجمن بر ضرورت تضمین امنیت و حفاظت از کودکان تأکید کرد.[۵۹۰]
در ۳۰ دی ۱۴۰۴، گزارشهایی منتشر شد که شینوسوکه کاواشیما، مدیر دفتر شبکه ژاپنی اناچکی در تهران، بازداشت و به زندان اوین منتقل شده است.[۵۹۱] دولت ژاپن این بازداشت را تأیید کرد و اعلام نمود که مقامات توکیو با فرد بازداشتشده و خانواده او در تماس هستند و خواستار آزادی سریع وی شدهاند. ماسانو اوزاکی، معاون دبیر کابینه ژاپن، افزود که دولت حمایتهای لازم برای حفاظت از این شهروند را ارائه خواهد کرد.[۵۹۲][۵۹۳][۵۹۴][۵۹۵]
مقامهای جمهوری اسلامی ایران تاکنون رسماً این بازداشت را تأیید نکردهاند. فومینا کوئیکه، مدیر ارشد روابط رسانهای بینالمللی اناچکی، اعلام کرد که امنیت کارکنان شبکه در اولویت قرار دارد و اطلاعات بیشتری در این زمینه منتشر نشده است.[۵۹۱][۵۹۳]
در روزهای اخیر، دولت ایران در واکنش به ادامه اعتراضات گسترده سراسری، دسترسی به اینترنت را در بسیاری از نقاط کشور قطع یا بهطور جدی محدود کرده است، بهگونهای که گزارشها از کندی شدید شبکه، کاهش حجم ترافیک و اختلال در کار فیلترشکنها حکایت دارند و این وضعیت نه نقص فنی بلکه تصمیمی عمدی برای کنترل اطلاعات عنوان شده است.[۵۹۶][۵۹۷][۵۹۸] در ۱۵ دی گزارش شد که اینترنت در محدوده بازار بزرگ طهران بهطور کامل قطع شد.[۵۹۹] این محدودیتها، که پیشتر نیز در دورههای سرکوب اعتراضات و حتی در مناقشات دیگر سابقه داشتهاند، موجب شده شهروندان در ارتباط با هم و با جهان بیرون با دشواریهای جدی روبهرو شوند و بسیاری از کاربران از فقدان اینترنت پایدار و تأثیر آن بر زندگی روزمره و اطلاعرسانی آزاد ابراز نگرانی کنند.[۵۹۶][۶۰۰][۵۹۷]
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، ستار هاشمی، قطع اینترنت را تأیید کرد وقتی گفت در گفتوگویی «بحث قطع یا محدودسازی اینترنت، یک اقدام مطلق و همیشگی نیست بلکه تابع شرایط خاص است و تصمیمها در این حوزه با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی، معیشتی و حفظ جان شهروندان اتخاذ میشود.»[۶۰۱][۶۰۲]
در شامگاه ۱۸ دی، پس از پیوستن معترضان به فراخوان اعتراضی رضا پهلوی، گزارشها از قطع خطوط تلفن و دسترسی به اینترنت در ایران حکایت داشت؛ بهطوریکه نتبلاکس گزارش داد که اینترنت در بسیاری از شهرهای ایران به ویژه تهران با کندی شدید، اختلال و در مواردی قطعی روبهرو شده است.[۶۰۳][۶۰۴] به گزارش دو شرکت ناظر بر اینترنت کنتیک و نتبلاکس، از حوالی ساعت ۲۲:۱۵ به وقت ایران، اتصال شبکه اینترنت به نزدیک صفر رسید و عملاً اینترنت بهطور کامل قطع شد.[۶۰۵]
طرح قانون حقوق بشر برای آزادی اینترنت در ایران
لایحه حقوق بشر و آزادی اینترنت در ایران یک طرح دوحزبی در ایالات متحده است که در ۴ فروردین توسط مایک لاولر و برد شرمن در مجلس نمایندگان معرفی شد. این لایحه در پی اعتراضات ۱۴۰۴ ایران و در واکنش به گزارشهای مربوط به سرکوب معترضان ارائه شد و هدف آن حمایت از حقوق بشر، گسترش دسترسی آزاد به اینترنت و افزایش پاسخگویی مقامات ایرانی اعلام شده است.[۶۰۶][۶۰۷]
این طرح شامل محکومیت سرکوب اعتراضات و درخواست آزادی زندانیان سیاسی، تقویت برنامههای آزادی اینترنت و توسعه ابزارهای مقابله با سانسور، و تدوین راهبردی برای هدف قرار دادن شبکههای مالی مرتبط با مقامات ایرانی است.[۶۰۶][۶۰۷]
توقیف دائمی روزنامهها
الگو:اصلی توقیف روزنامهٔ هممیهن وابسته به جناح اصلاحطلبان در ۲۹ دی ۱۴۰۴ به دستور هیئت نظارت بر مطبوعات در ایران انجام شد. رسانه «خبرآنلاین» این خبر را به نقل از محمدجواد روح، سردبیر هممیهن، تأیید کرد. بر اساس گزارشها، دو مطلب منتشرشده در این روزنامه، شامل یادداشت «از دی ۱۳۵۷ تا دی ۱۴۰۴» و گزارشی با عنوان «وقتی حریم درمان شکست»، دربارهٔ ورود نیروهای امنیتی به بیمارستانها، بهعنوان دلایل توقیف اعلام شد. این اقدام در پی پوشش اعتراضات دی ۱۴۰۴ و گزارشهای هممیهن دربارهٔ شمار بالای مجروحان، وضعیت خانوادههای کشتهشدگان و گسترش اعتراضات به دستکم ۱۰۰ شهر صورت گرفت. هممیهن پیش از این نیز با فشارها و برخوردهای امنیتی مواجه بوده و توقیف آن از سوی ناظران در چارچوب تشدید محدودیتها علیه رسانهها در ایران ارزیابی شده است.[۶۰۸]فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران (IFJ) این اقدام را محکوم کرد و آن را در چارچوب تشدید محدودیتها علیه رسانهها ارزیابی کرد و خواستار لغو توقیف روزنامه، برقراری دسترسی پایدار به اینترنت و پایان دادن به فشارها بر روزنامهنگاران در ایران شد.[۶۰۹]
اعزام نیروهای خارجی
بر اساس برخی گزارشها، گروههایی از شبهنظامیان عراقی وابسته به جمهوری اسلامی ایران اقدام به جذب و اعزام نیرو با هدف حمایت از نیروهای امنیتی ایران در مواجهه با اعتراضات داخلی کردهاند. طبق این گزارشها، حدود ۸۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر از شبهنظامیان شیعه عراقی وارد ایران شدهاند.[۶۱۰] خبرگزاری سیانان روز ۱۵ ژانویه اعلام کرد که به گفتهٔ یک منبع امنیتی عراقی نزدیک به ۵ هزار نفر از نیروهای شبهنظامیان قدرتمند عراقی از طریق دو گذرگاه مرزی در جنوب عراق وارد ایران شدهاند: گذرگاه مرزی شیب در استان میسان و گذرگاه مرزی زرباطیه در استان واسط.[۶۱۰] این خبرگزاری همچنین به نقل از یک منبع نظامی اروپایی تأیید کرد که حدود ۸۰۰ نیروی شیعه از استانهای دیاله، میسان و بصره عراق، به بهانهٔ سفرهای زیارتی مذهبی، برای کمک به سرکوب در ایران وارد این کشور شدهاند.[۶۱۰]
گفته میشود این افراد عمدتاً از اعضای گروههایی مانند کتائب حزبالله، حرکة النجباء، کتائب سیدالشهدا و سازمان بدر هستند. بر پایه این اطلاعات، مقامهای دولت عراق از روند بسیج و انتقال این نیروها آگاه بودهاند. انتقال افراد یادشده از طریق گذرگاههای مرزی شلمچه، چذابه و خسروی انجام شده و بهطور رسمی تحت عنوان «سفر زیارتی به اماکن مقدس، از جمله حرم امام رضا در مشهد» معرفی شده است. با این حال، گزارشها حاکی است که این نیروها پس از ورود به ایران، در مکانی موسوم به «پایگاه خامنهای» در اهواز مستقر شده و سپس برای مشارکت در اقدامات امنیتی در مناطق مختلف کشور اعزام شدهاند که میتواند نگرانی حکومت از عدم تبعیت نیروهای انتظامی داخلی از دستور سرکوب معترضان یا ناکافی بودن توان این نیروها برای مقابله با اعتراضات باشد.[۶۱۱] همچنین ابوعزرائیل، رزمنده و از فرماندهانِ نبردهای حشد شعبی در عراق و سوریه،[۶۱۲] در جریان اعتراضات اعلام آمادگی برای سرکوب معترضان در ایران کرده و حمایت خود را از جمهوری اسلامی در مقابله با اعتراضات اعلام کرده است. همچنین نیروهای وابسته به لشکر فاطمیون متشکل از شیعیان افغانستان و لشکر زینبیون متشکل از شیعیان پاکستان نیز در قتلعام معترضان ایرانی در اعتراضات نقش داشتند.[۶۱۳]
گزارشهایی منتشر شد که جمهوری اسلامی از شبهنظامیان عراقی همسو، از جمله کتائب حزبالله، حرکة النجباء، سیدالشهدا و سازمان بدر، برای حمایت از نیروهای امنیتی استفاده کرده و حدود ۸۰۰ نفر از این نیروها به ایران اعزام شدهاند. همچنین حضور لشکر فاطمیون که از شیعیان افغانستان هستند در سرکوب اعتراضات گزارش شده است.[۶۱۴] همزمان، اعتراضات در هر ۳۱ استان ایران گسترش یافت و میلیونها نفر به خیابانها آمدند. بر اساس گزارشها، دستکم ۱۶٬۵۰۰ نفر کشته شدند و بیمارستانهای تهران و شیراز با شمار زیادی از معترضان زخمی، بسیاری با اصابت گلوله، مواجه شدند.[۶۱۵] با آزاد شدن نسبی اینترنت و دسترسی به اطلاعات جدید آمار کشته شدگان به ۳۶٬۵۰۰ افزایش یافت[۶۱۶] و همچنین هزاران نفر نیز در جریان سرکوب بازداشت شدند. این رویدادها در حالی رخ داد که اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران شلیک مستقیم به شهروندان معترض را تأیید کرد.[۶۱۷] در حالی که منابع خبری هشدار داده بودند که در شرایط قطع اینترنت، خطر اقدامات خشونتآمیز علیه معترضان وجود دارد.[۶۱۸][۶۱۹][۶۲۰][۶۲۱][۶۲۲] از ۱۸ دی ۱۴۰۴، اینترنت در ایران بهطور سراسری قطع شد و این قطعی و محدودیت تاکنون بیش از ۵۰۰ ساعت ادامه داشته است.[۶۲۳][۶۲۴]
بر اساس گزارشهای منابع حقوق بشری، شدت سرکوب در جریان خیزش ۱۴۰۴ ایران با سرکوبهای دهه ۱۳۶۰ قابل مقایسه است. این گزارشها به وقوع خشونتهای گسترده علیه معترضان، تلفات جانی و استفاده از تجهیزات نظامی اشاره کردهاند. بر اساس اصل مسئولیت حمایت (R2P)، جامعه بینالمللی مسئول حمایت از مردم ایران در برابر اقدامات خشونتآمیز و نظامیسازی گسترده جمهوری اسلامی شناخته شده است.[۹۴][۹۵]
شعارها
مدت: 48 ثانیه0:48بخشی از شعارهای بهکار رفته در شهر کاشمر
در جریان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران، شرکتکنندگان در تجمعات و راهپیماییها شعارهایی را سر دادند که بازتابدهندهٔ ترکیبی از مطالبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بود. گزارشهای رسانههای بینالمللی و مستقل نشان میدهد که علاوه بر اعتراض به شرایط معیشتی، بخشهایی از معترضان شعارهای سیاسی و ضدحکومتی نیز مطرح کردند.[۶۵۴]
مرگ بر دیکتاتور: این شعار یکی از رایجترین شعارهای سیاسی در تجمعات بود و با هدف ابراز نارضایتی از ساختار قدرت جمهوری اسلامی ایران سر داده شد. طبق گزارشهای منابع معتبر، این شعار در اعتراضات سراسر کشور و در چندین روز از اعتراضات شنیده شده است.[۶۵۵][۶۵۶]
شعارهایی علیه رهبر جمهوری اسلامی مانند «مرگ بر خامنهای»: این شعارها نیز در اعتراضات ۲۰۲۵‑۲۰۲۶ بهطور گسترده گزارش شدهاند و هدفشان ابراز نارضایتی مستقیم از رهبری جمهوری اسلامی بوده است.[۶۵۷][۶۵۸]
شعارهای مرتبط با نمادهای تاریخی یا تغییر ساختار: در برخی گزارشهای معتبر آمده است که معترضان از نمادها و شعارهای تاریخی یا فرهنگی استفاده کردهاند، همانند اشاره به حکومتهای گذشته یا ابراز امید به تغییر ساختار حکومتی. این موارد در چند گزارش بینالمللی که دربارهٔ شعارهای معترضان در شهرهای مختلف ایران منتشر شدهاند ذکر شده است.[۶۵۹]
در کنار اینها، مجموعهای از شعارهای دیگر نیز گزارش شدهاند که ترکیبی از اعتراض اقتصادی («گرانی، تورم، بحران معیشت») و درخواست همبستگی اجتماعی («نترسید نترسید، ما همه با هم هستیم») را نشان میدهند، که در پوشش رسانهای بینالمللی بهعنوان بازتاب وضعیت نارضایتی عمومی منتشر شدهاند.[۶۶۰]
بهطور کلی، شعارهای مشاهدهشده در این اعتراضات به سه دستهٔ کلی تقسیم میشوند:
شعارهای اقتصادی و اجتماعی: مرتبط با مشکلات معیشتی، تورم، ارزش پول ملی و وضعیت اقتصادی خانوادهها،
شعارهای ضدحکومتی: بیان نارضایتی از رهبران و ساختار سیاسی موجود،
شعارهای دارای ارجاعات نمادین تاریخی و فرهنگی: مانند اشاره به دورههای گذشته یا نمادهای ملیگرایانه.[۶۶۱]
این دستهبندی نشاندهندهٔ تنوع مطالبات و نگرشهای شرکتکنندگان در اعتراضات است، از کسانی که خواستار تغییرات اقتصادی هستند تا معترضان با رویکردهای سیاسی گستردهتر علیه ساختار قدرت.[۶۶۲]
تحلیل
این اعتراضها بزرگترین تظاهرات ایران از سال ۱۴۰۱ بودند، زمانی که پس از مرگ مهسا امینی ۲۲ ساله در بازداشت پلیس به دلیل پوشیدن نامناسب حجاب، تظاهرات سراسری در کشور آغاز شد.[۶۶۳]
برخی تحلیلگران، اعتراضات دی را در چارچوب بحران نمایندگی سیاسی و محدودیت کانالهای رسمی مشارکت سیاسی بررسی کردهاند. کاهش مشارکت در انتخابات، تضعیف نقش احزاب و نهادهای مدنی، و فقدان سازوکارهای مؤثر برای انتقال مطالبات اجتماعی، از جمله عواملی دانسته شدهاند که سبب انتقال نارضایتیها به عرصهٔ کنش خیابانی شدهاند. تحولات اجتماعی، بهویژه در میان نسلهای جوان، از دیگر زمینههای این اعتراضات عنوان شده است. تغییر الگوهای هویتی، افزایش انتظارات اجتماعی، و شکاف میان مطالبات نسل جوان و ساختارهای موجود، در تحلیلهای جامعهشناختی بهعنوان عوامل تشدیدکننده نارضایتی مطرح شدهاند.الگو:نیازمند منبع
در ۳۰ دسامبر، ایران اینترنشنال پیشنهاد کرد که اعتراضات نشاندهنده یک «گسست تاریخی» میان بازاریان ایران که از نظر تاریخی یکی از متحدان قدیمی و مهم جمهوری اسلامی بهشمار میرفتند، و دولت جمهوری اسلامی ایران است. بهگفته این رسانه، این گسست تا حد زیادی ناشی از رویکرد جمهوری اسلامی در متهم کردن بازاریان به «گرانفروشی» بوده است؛ بهویژه در شرایطی که آنان با قیمتگذاریهای دستوری دولت مخالفت کرده و در صورت تبعیت از این سیاستها، قادر به تأمین و تجدید موجودی کالاهای خود نبودهاند. بهعلاوه، خشم بازاریان از دولت با انتشار لایحه بودجه پیشنهادی سالهای ۲۰۲۵–۲۰۲۶ ایران تشدید شد؛ بودجهای که بر هزینهکرد مبتنی بر کسری و افزایش گسترده مالیاتها برای جبران کاهش درآمدهای نفتی دولت تمرکز دارد.[۶۶۴]
در ۴ ژانویه، به گزارش نیویورک تایمز، مقامهای ایرانی ازجمله عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، دولت را در وضعیت «بقا» توصیف کردند و از ناتوانی در حل مشکلات اقتصادی یا مدیریت تهدید نظامی احتمالی از سوی ایالات متحده یا اسرائیل سخن گفتند. مسعود پزشکیان پس از آغاز اعتراضها دو جلسه اضطراری برگزار کرد و بنا بر این گزارش، برخی از مشاوران او توصیه کرده بودند که بهصورت علنی از نقش علی خامنهای بهعنوان رهبر جمهوری اسلامی انتقاد کند.[۶۶۵]
در یک تحلیل منتشرشده در ۵ ژانویه در نشریه فارین پالیسی استدلال شده است که اعتراضات دی ۱۴۰۴ از چند جهت با اعتراضات مهسا امینی تفاوت دارند. بهگفته این تحلیل، اعتراضات جاری از نظر جغرافیایی گستردهتر هستند و علاوه بر شهرهای بزرگ، شهرهای کوچک را نیز دربر میگیرند. همچنین دامنه گروههای شرکتکننده در این اعتراضها وسیعتر است و گروههایی چون دانشجویان، کارگران، زنان و اقلیتهای قومی را شامل میشود. این تحلیل همچنین تفاوت در زمینه بینالمللی را عامل مهمی دانسته و به غیرقابل پیشبینی بودن دونالد ترامپ و تمایل آشکار او به نقض حقوق بینالملل، در مقایسه با رویکرد دولت بایدن، اشاره کرده است. افزون بر این، سقوط حکومت بشار اسد بهعنوان عاملی در تضعیف حمایتهای منطقهای ایران مطرح شده است. نویسندگان در نهایت تأکید کردهاند که تمرکز اعتراضات دی ۱۴۰۴ نسبت به گذشته از مطالبات اصلاحات اجتماعی بهسوی مطالبه تغییر رژیم تغییر یافته است.[۶۶۶]
در اوایل ژانویه ۲۰۲۶، روزنامه تایمز به نقل از گزارشهای اطلاعاتی نوشت که رهبر ایران، علی خامنهای، طرحی برای خروج از کشور در اختیار داشته است؛ طرحی که بر اساس آن، او به همراه حدود بیست نفر از نزدیکان و اعضای خانوادهاش، از جمله پسرش مجتبی خامنهای، در صورت پیوستن نیروهای امنیتی به معترضان، آماده فرار به مسکو بودهاند. بنی سبطی، افسر پیشین اطلاعاتی اسرائیل، نیز اظهار داشت که در صورت فرار خامنهای، مسکو محتملترین مقصد تبعید او خواهد بود.[۶۶۷]
در یک تحلیل منتشرشده در روزنامه نیویورک تایمز در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ استدلال شده است که رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای، طی بیش از ۲۵ سال با الگویی تکرارشونده از «سرکوب، بقا و تداوم» به هر موج اعتراض سراسری پاسخ داده و نشانهای از آمادگی برای سازش ایدئولوژیک نشان نداده است. بهگفته سانام وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در چتم هاوس، خامنهای حفظ نظام را یک نبرد وجودی میداند و حاضر است برای بقای آن هزینههای انسانی سنگینی تحمیل کند. این تحلیل با مرور اعتراضات ۱۳۷۸، ۱۳۸۸، اعتراضات معیشتی اواخر دهه ۱۳۹۰ و خیزش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ تأکید میکند که هر موج جدید، با خشونتی شدیدتر سرکوب شده و اگرچه مشروعیت حکومت را فرسوده، اما به شکاف تعیینکنندهای در ساخت قدرت منجر نشده است. همزمان، تحریمهای گسترده، کاهش درآمدهای نفتی و تورم بالا، نارضایتی اجتماعی را تشدید کرده و جامعهای شهریتر، متصلتر و با حضور پررنگتر زنان را در برابر رهبری قرار داده که با این تحولات همگام نشده است. نویسندگان همچنین اشاره میکنند که تهدیدهای خارجی، از جمله هشدار دونالد ترامپ به مداخله نظامی، حکومت را در تنگنای تشدید سرکوب یا پذیرش ریسک گسترش اعتراضات قرار داده، در حالی که تنها بخش محدودی از جامعه حامی سرسخت نظام باقی مانده و اکثریت شهروندان رهبر را عامل فساد، خشونت و انزوای کشور میدانند.[۶۶۸]
در مقاله «پنج سؤال برای هر افسر در ارتش ایران» که در The Globalist منتشر شده است، نویسنده میگوید اعتراضهای فعلی ایران با نسلی روبهروست که ترسی از رژیم ندارد و نقش ارتش را در آینده کشور تعیینکننده میداند، زیرا این نهاد میتواند با انتخاب بین ادامه حمایت از حاکمیت یا پیوستن به خواست مردم برای آزادی و پایان سرکوب، مسیر سرنوشت ایران را تغییر دهد؛ او از افسران میخواهد در پنج زمینه اساسی دربارهٔ خدمت به کشور، حمایت از نسل جوان، کمک به احیای ایران، تردید دربارهٔ دشمنی و انتخاب بین نابودی یا بازسازی کشور بیندیشند و در نهایت پیشنهاد میکند ارتش باید دولت انتقالی ایجاد کند تا راه را برای حکومتی منتخب و آزاد هموار کند.[۶۶۹]
اعتراضات بهعنوان آغاز تغییر رژیم
در ۲ ژانویه، ایران اینترنشنال به نقل از نظر تحلیلگران، از جمله تحلیلگران اطلاعاتی و روزنامهنگاران، گزارش داد که ایران ممکن است وارد مراحل اولیه فروپاشی حکومت شده باشد.[۶۷۰]
در تحلیلی که در گفتوگوی Iran International Insight در واشینگتن دیسی منتشر شده، دیوید پترائوس، ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا و رئیس پیشین سازمان سیا، سرکوب مرگبار اخیر معترضان در ایران را نشانه ورود جمهوری اسلامی به «مرحله پایانی» توصیف کرده است. او با تأکید بر اینکه «این رژیم در حال مرگ است»، گفت استفاده از خشونتی بیسابقه علیه معترضان بیش از آنکه نشاندهنده کنترل باشد، بازتاب ترس عمیق رهبران ایران است و فشار کنونی بر حکومت را از شدیدترین مقاطع پس از جنگ ایران و عراق دانست. پترائوس هشدار داد اگرچه حکومت ممکن است در کوتاهمدت بتواند ناآرامیها را سرکوب کند، اما حضور گسترده نیروهای امنیتی راهحلی پایدار نخواهد بود، زیرا بهگفته او رژیم مشروعیت خود را از دست داده، هرچند همچنان توانایی اعمال خشونت و کشتار را حفظ کرده است.[۶۷۱]
مقالهٔ تحلیلی که در نیویورک تایمز در ۲۶ ژانویه منتشر شده، نشان میدهد که بر اساس گزارشهای متعدد نهادهای اطلاعاتی آمریکا، حکومت ایران از زمان انقلاب ۱۳۵۷ در ضعیفترین موقعیت خود قرار گرفته است. این ارزیابیها تأکید میکنند که ترکیب اعتراضات گسترده و وضعیت تاریخیِ وخیم اقتصاد ایران، پایههای قدرت حکومت را بهشدت متزلزل کرده است. در همین چارچوب، دونالد ترامپ این تحولات را نشانهای از فرصت راهبردی میداند و با حفظ تهدید استفاده از زور، ازجمله تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه که آن را «آرمادا» توصیف کرده، فشار بر تهران را افزایش داده است. همزمان، برخی چهرههای تندرو در اطراف ترامپ و متحدانش خواهان پیشبرد یک کارزار گستردهتر برای وادار کردن رهبری ایران به کنارهگیری هستند. لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه، صراحتاً هدف این رویکرد را «پایان دادن به رژیم» عنوان کرده و استدلال میکند که حتی اگر سرکوب موقتاً متوقف شود، ادامهٔ حاکمیت کنونی به معنای تداوم کشتار در آینده خواهد بود.[۶۷۲]
تحلیلی در نشریه پراسپکت چهار سناریوی احتمالی تغییر در صورت فروپاشی رژیم را بررسی کرده است.[۶۰۶] بر اساس یکی از این سناریوها، حذف روحانیون حاکم به ایجاد خلأ قدرت میانجامد، در حالی که بوروکراتهای ارشد به ادارهٔ امور دولت ادامه میدهند.[۶۰۶] رقابت میان نخبگان باقیمانده میتواند در نتیجه مصالحه میان همه طرفها به شکلگیری یک دولت موقت منجر شود.[۶۰۶] سناریوی دوم حاکی از آن است که ساختار امنیتی برای تصاحب قدرت، حاکمیت روحانیون، ازجمله خود خامنهای، را قربانی میکند؛ با بهکارگیری اقدامات قهری برای جلوگیری از بینظمی و معرفی خود بهعنوان «حافظ ثبات، وحدت ملی و تمامیت ارضی»، و جایگزینی ایدئولوژی انقلابی با عملگرایی.[۶۰۶] سناریوی سوم فروپاشی همزمان اقتدار سیاسی و نیروهای سرکوبگر را ترسیم میکند که در پی آن شاخههای مختلف سپاه پاسداران و جناحهای سیاسی برای کنترل قدرت با یکدیگر رقابت میکنند؛ وضعیتی که میتواند به جنگ داخلی و حتی مداخلهٔ بازیگران خارجی بینجامد.[۶۰۶] بهگفتهٔ پراسپکت، سناریوی چهارم و مطلوبترین بازگشت رضا پهلوی است؛ بهگونهای که همزمان با فروپاشی رژیم، روحانیون ارشد حذف شوند، فرماندهان بلندپایه امنیتی به تبعید بروند و بخش عمده سپاه پاسداران در نیروهای مسلح ادغام شود.[۶۰۶]
در بهمن ۱۴۰۴، گزارشهایی منتشر شد که نشان میدهد کاخ سفید در حال مشورت با برخی ایرانیان آمریکایی برجسته دربارهٔ سناریوهای احتمالی برای انتقال قدرت در ایران در صورت سقوط رژیم بوده است. این گفتوگوها شامل بررسی نقش احتمالی فعالان و بازرگانان ایرانی-آمریکایی در تشکیل نهادهای انتقالی برای اداره کشور در شرایط فروپاشی رژیم بوده است. بر اساس گزارشها، جارد کوشنر، داماد سابق رئیسجمهور آمریکا، و استیو ویتکوف، فرستاده ویژه، در این مذاکرات نقش داشتهاند. همچنین اعلام شد که ممکن است جلسهای با حضور چهرههای اپوزیسیون ایرانی در پالم بیچ، فلوریدا برگزار شود، اما جزئیات آن قطعی نبود. این گزارشها تأکید میکنند که گفتوگوها در سطح طرح سناریو و آمادگی برای آینده بوده و به معنی اعلام رسمی سیاست دولت آمریکا برای تغییر رژیم ایران نیست. در میان افراد مورد اشاره، رضا پهلوی، نیز به عنوان یکی از فعالان اپوزیسیون یاد شده است، اما میزان دخالت او در مذاکرات کاخ سفید مشخص نشده است.[۶۷۳]
آسیبهای اجتماعی
برخی از روان درمانگران و جامعه شناسان، به بازتاب برخی از تبعات پس از سرکوب حوادث دی ۱۴۰۴ پرداختند، اینکه بسیاری از شهروندان در دوران پس از سرکوب در چه اوضاع روحی و روانی به سر میبرند. بهانه جویی از اطرافیان، دعواهای خانوادگی، ترس از جنگ (حمله خارجی)، هراس از دستگیری، تنش لفظی در مهمانیها در جامعهٔ دو قطبی ایران، سوگ از دست دادن اطرافیان و نگرانی نسبت به وضعیت بازداشت شدگان و احتمال اعدام برخی از آنان توسط حکومت و عذاب وجدان؛ اینکه برخی از شهروندان، از اینکه بسیاری از نزدیکان خود را در آن حوادث از دست دادند اما خود زنده اند و زنده ماندن یا عدم پرداخت هزینه، آنها را دچار حس عذاب وجدان کرده است.[۶۷۴]
.jpg)
_2.jpg)
.jpg)
.svg)
