مقدمه
امروزه در عصر دیجیتال، شبکههای اجتماعی بخشی مهمی از زندگی روزمره کودکان و نوجوانان را تشکیل میدهند؛ بهطوریکه نقش اساسی و محوری در شکلگیری هویت، ارتباطات اجتماعی و حتی آموزش آنها ایفا میکنند. کودکان از سنین بسیار پایین گاهی، حتی پیش از دبستان، به پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، تیکتاک، فیسبوک، اسنپچت و یوتیوب دسترسی پیدا میکنند و با اشتراکگذاری عکسها، ویدئوها، نظرات و اطلاعات شخصی مانند نام، سن، مکان زندگی و علایق خود، در دنیای مجازی حضور فعالی دارند. این تعاملات درحالیکه فرصتهای بینظیری برای یادگیری، سرگرمی و ارتباط با همسالان فراهم میکند، اما با خطرات و چالشهای جدی برای حریم خصوصی کودکان همراه است. حریم خصوصی کودکان به معنای حفاظت از دادههای شخصی آنها در برابر سوءاستفادههای احتمالی مانند هککردن، قلدری سایبری (Cyberbullying)، نفرتپراکنی آنلاین، بهرهبرداری تجاری توسط الگوریتمهای هوشمند و غیره است که میتواند منجر به تهدیدات امنیتی شود.
علاوه بر این، شرکتهای فناوری اغلب اطلاعات کودکان را بدون آگاهی والدین یا خود آنها جمعآوری میکنند تا در راستای اهداف بازاریابی شخصیسازی شده یا فروش به افراد ثالث استفاده کنند. این موضوع باعث میشود حقوق اساسی کودکان نقض شود و همچنین میتواند تأثیرات بلندمدتی بر سلامت روانی(مانند افزایش اضطراب ناشی از نظارت مداوم یا مواجهه با محتوای نامناسب) آنها داشته باشد. ازاینرو، نیاز به سیاستهای قانونی قوی در این زمینه همراه با آموزش والدین و کودکان در مورد مدیریت حریم خصوصی، بیشازپیش احساس میشود تا بتوان تعادلی بین بهرهمندی از فناوری و حفاظت از حقوق فردی برقرار کرد.
حریم خصوصی در عصر دیجیتال
شاید تعریف حریم خصوصی در محیط دیجیتال تا حدی دشوار باشد. تعریف کلاسیک مفهوم حریم خصوصی این است که «ادعای افراد، گروهها یا نهادها برای تعیین اینکه چه زمانی، چگونه و تا چه اندازه اطلاعات مربوط به آنها به دیگران منتقل شود». رویکردهای نظری اخیر نیز معمولاً حریم خصوصی آنلاین را از منظر کنترل فردی بر افشای اطلاعات و میزان دیدهشدن تعریف میکنند. اما درعینحال تلاش دارند نشان دهند که این کنترل به ماهیت محیط اجتماعی و یا دیجیتال وابسته است. برای مفهومسازی حریم خصوصی در عصر دیجیتال، ابتدا مشاهده میکنیم که چگونه ماهیت محیط دیجیتال، بهویژه با گسترش رسانههای اجتماعی، پیچیدگیهایی به محیط اجتماعی افزوده است. بوید و مارویک از مفهوم «حریم خصوصی شبکهای» برای اشاره به ماهیت عمومی پیشفرض ارتباطات شخصی در دوران دیجیتال استفاده میکنند؛ امری که بر تصمیم افراد درباره اینکه چه اطلاعاتی را به اشتراک بگذارند یا پنهان کنند، تأثیر میگذارد. آنها چهار قابلیت کلیدی فناوریهای شبکهای را برمیشمارند: پایداری، قابلیت تکثیر، مقیاسپذیری و قابلیت جستوجو. این ویژگیها به این معناست که افراد باید با پویاییهایی مواجه شوند که پیشتر در زندگی روزمره وجود نداشت و اکنون با ظهور فناوریهای دیجیتال به زندگی روزمره راه یافتهاند؛ بنابراین، درحالیکه پویاییهای موجود در محیط آنلاین میتوانند حریم خصوصی را تهدید کرده و احتمالاً آن را نقض کنند، کودکان همچنین قابلیتهای این فضا را در جهت حمایت از نیازهای هویتی، بیانی و ارتباطی خود تجربه میکنند؛ زیرا این فضاها امکان انتخاب و کنترل بیشتری بر اطلاعات شخصی و در نتیجه، حریم خصوصی آنلاین برای آنان فراهم میآورد (Livingstone et al., 2019: 11).
در همین راستا، نیسنباوم حریم خصوصی را اینطور تعریف میکند؛ تعریفی که حریم خصوصی را «نه حق پنهانکاری و نه حق کنترل، بلکه حق جریان مناسب اطلاعات شخصی» میداند (3 :Nissenbaum, 2010). همچنین گزارش یونیسف درباره حریم خصوصی آنلاین کودکان و آزادی بیان، چندین بعد از حریم خصوصی که تحتتأثیر فناوریهای دیجیتال قرار میگیرند را متمایز میکند؛ مانند حریم خصوصی فیزیکی، ارتباطی، اطلاعاتی و تصمیمگیری. گزارش یونیسف توجه ویژهای به حقوق کودکان در زمینه حریم خصوصی و حفاظت از دادههای شخصی، حق آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات متنوع، حق مصونیت از آسیبهای حیثیتی، حق محافظت متناسب با رشد و تواناییهای در حال تکامل آنان و حق دسترسی به راهحلهایی برای نقض و سوءاستفاده از حقوقشان دارد (UNICEF, 2018).
چالشهای حریم خصوصی کودکان در شبکههای اجتماعی
با تسلط شبکههای اجتماعی بر فضای دیجیتال، خطراتی که برای کودکان و جوانان ایجاد میکنند، روزبهروز آشکارتر میشود. فقدان سواد دیجیتال در میان کودکان، اهمیت اقدامات پیشگیرانه را برجسته میکند. درحالیکه استفاده از رسانههای اجتماعی میتواند برای برخی کودکان تأثیرات مثبتی داشته باشد، اما نگرانی قابلتوجهی در مورد نحوه طراحی، استقرار و استفاده فعلی از این رسانهها وجود دارد. استفاده کودکان و نوجوانان از پلتفرمهایی که برای بزرگسالان طراحی شدهاند، آنها را در معرض خطر بالای استفاده بدون نظارت، نامناسب از نظر رشدی و بالقوه مضر قرار میدهد (SOS children’s villages, 2025). ازاینرو، حریم خصوصی کودکان در شبکههای اجتماعی در عصر دیجیتال، به نگرانی روبهرشدی برای والدین تبدیل شده است (Stetson, 2025: 1-3). هنریتا فور، مدیر اجرایی یونیسف نگرانی عمیقی در مورد محیط دیجیتال اشباع شده با اطلاعات مضر و تأثیر آن بر کودکان ابراز کرد. محبوبیت اینترنت، شبکههای اجتماعی و شبکههای بصری مانند اینستاگرام و تیکتاک در میان کودکان، خطرات را تشدید کرده است. حتی کودکان بسیار کوچک یا کسانی که به شبکههای اجتماعی دسترسی ندارند، ممکن است از طریق تعاملات با همسالان، والدین، مراقبان و مربیان در معرض اطلاعات نادرست قرار گیرند و اطلاعات نادرست بهراحتی بین زمینههای آنلاین و آفلاین جابهجا میشود (UNICEF, 2021).
در همین راستا، قلدری سایبری، نفرتپراکنی آنلاین و سایر اشکال خشونت همسال به همسال میتواند هر بار که جوانان وارد شبکههای اجتماعی یا پلتفرمهای پیامرسان فوری میشوند، بر آنها تأثیر بگذارد. بیش از یکسوم جوانان در ۳۰ کشور گزارش دادهاند که مورد قلدری سایبری قرار گرفتهاند و ۱ نفر از هر ۵ نفر به این دلیل، مدرسه را ترک کرده است. هنگام مرور اینترنت، کودکان و جوانان ممکن است در معرض گفتار نفرتپراکنانه و محتوای خشونتآمیز قرار گیرند؛ از جمله پیامهایی که به خودآزاری و حتی خودکشی تحریک میکنند. کاربران جوان اینترنت، همچنین در برابر جذب توسط گروههای افراطی و تروریستی آسیبپذیر هستند. نگرانکنندهترین تهدید، بهرهبرداری و سوءاستفاده جنسی آنلاین است. هیچگاه برای مجرمان جنسی کودکان آسانتر نبوده که با قربانیان بالقوه خود تماس بگیرند، تصاویر را به اشتراک بگذارند و دیگران را به ارتکاب جرایم تشویق کنند. حدود ۸۰ درصد کودکان در ۲۵ کشور گزارش میدهند که احساس خطر سوءاستفاده یا بهرهبرداری جنسی آنلاین را دارند. کودکان همچنین وقتی شرکتهای فناوری حریم خصوصی آنها را نقض میکنند تا دادهها را برای اهداف بازاریابی جمعآوری کنند، میتوانند در معرض خطر قرار گیرند (United Nations, n.d).
بنابراین، شبکههای اجتماعی بخش مهمی از زندگی بسیاری از کودکان و نوجوانان هستند و فضایی برای ارتباط، خلق محتوا و کشف دنیای جدید فراهم میکنند. اما این پلتفرمها میتوانند آنها را در معرض تجربههایی قرار دهند که مدیریتشان، بدون حمایت دشوار است. درک این خطرات برای کمک به کودکان جهت پیمایش ایمن و با اعتمادبهنفس این فضا ضروری است. کودکان ممکن است با افرادی آنلاین مواجه شوند که نمیشناسند و همه این ارتباطها امن نیستند. پیامهای ناخواسته، درخواست دوستی یا دعوت به گروهها میتواند آنها را در موقعیتهای ناراحتکننده یا حتی خطرناک قرار دهد. فیلترها، ابزارهای ویرایش عکس و پستهای حسابشده، نسخهای ایدهآلی از واقعیت ارائه میدهند که خود میتواند باعث شود کودکان خود را بهطور ناعادلانه مقایسه کنند و این امر به عزتنفس و تصویر ذهنی آنها از بدنشان آسیب بزند (NSPCC, n.d).
راهکارهای قانونی برای حفاظت از حریم خصوصی کودکان
سازمان ملل متحد به طور فعال برای حفاظت از کودکان و جوانان آنلاین از طریق برنامهها و ابتکارات مختلف کار میکند. ابتکار حفاظت آنلاین کودکان (COP) یک شبکه چندجانبه است که توسط اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU) راهاندازی شده تا آگاهی از ایمنی کودکان در دنیای آنلاین را ترویج دهد و ابزارهای عملی برای کمک به دولتها، صنعت و مربیان توسعه دهد. راهنمای ITU در مورد حفاظت آنلاین کودکان مجموعه جامعی از توصیهها برای همه ذینفعان مربوطه است که چگونه به توسعه محیط آنلاین امن و توانمندساز برای کودکان و جوانان کمک کنند. همچنین یونسکو در حال رهبری تلاش جهانی برای توسعه راهحلهای نظارتی برای بهبود قابلیت اعتماد اطلاعات در پلتفرمهای دیجیتال در مواجهه با افزایش دادههای غلط است. در فوریه ۲۰۲۳، آژانس سازمان ملل متحد، کنفرانس اینترنت برای اعتماد را میزبانی کرد تا مجموعهای از راهنماهای جهانی را مورد بحث و گفتگو قرار دهد که هدف آن ایجاد محیط اینترنتی امن و مطمئن برای کاربران در عین حفاظت از آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات است. یونسکو همچنین آژانس پیشرو سازمان ملل متحد در ترویج سواد رسانهای و اطلاعاتی (MIL) است که افراد را برای فکر انتقادی در مورد اطلاعات و استفاده از ابزارهای دیجیتال توانمند میسازد. یونسکو تلاش میکند تا جوانان را با مهارتهای سواد رسانهای و اطلاعاتی تجهیز کند و آنها را بهعنوان رهبران و مربیان همسال در ایجاد و انتشار دانش و منابع MIL توانمند سازد (United Nations, n.d).
یک قانون دیگر در این زمینه، قانون حفاظت از حریم خصوصی آنلاین کودکان (COPPA) است که کنگره ایالت متحده آن را در سال ۱۹۹۸ تصویب کرد. این قانون، کمیسیون تجارت فدرال را ملزم کرد تا مقرراتی در مورد حریم خصوصی آنلاین کودکان صادر و اجرا کند. قانون اصلی COPPA کمیسیون از ۲۱ آوریل ۲۰۰۰ مؤثر شد و کمیسیون قانون اصلاحشده را در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳ منتشر کرد. هدف اصلی COPPA قرار دادن والدین در کنترل بر اطلاعاتی است که از کودکانشان بهصورت آنلاین جمعآوری میشود. این قانون، برای حفاظت از کودکان زیر ۱۳ سال طراحی شده است، درحالیکه طبیعت پویای اینترنت را در نظر میگیرد. این قانون برای اپراتورهای وبسایتهای تجاری و خدمات آنلاین (شامل نرمافزارهای موبایل و دستگاههای IoT، مانند اسباببازیهای هوشمند) که به کودکان زیر ۱۳ سال هدایت شدهاند و اطلاعات شخصی از کودکان جمعآوری، استفاده یا افشا میکنند یا به نمایندگی از آنها چنین اطلاعاتی جمعآوری یا نگهداری میشود، اعمال میگردد. این قانون همچنین برای اپراتورهای وبسایتها یا خدمات آنلاین عمومی اعمال میشود که دانش واقعی دارند که اطلاعات شخصی از کودکان زیر ۱۳ سال جمعآوری استفاده یا افشا میکنند و برای وبسایتها یا خدمات آنلاین که دانش واقعی دارند که اطلاعات شخصی را مستقیماً از کاربران وبسایت یا خدمات آنلاین دیگری که به کودکان هدایت شده است، جمعآوری میکنند (Federal Trade Commission, 2020)؛ بنابراین برای ایمن نگهداشتن کودکان در فضای آنلاین، بزرگسالان باید نقش فعالتری در نظارت بر استفاده اینترنتی کودکان داشته باشند و مطمئن شوند که آنان اطلاعات لازم برای حرکت امن در فضای دیجیتال را دارند (SOS children’s villages, 2025).
راهکارها و پیشنهادها
برای مقابله با چالشهای حریم خصوصی کودکان در شبکههای اجتماعی، راهکارها و پیشنهادی متعددی وجود دارد که میتواند توسط والدین، مربیان و سیاستگذاران اجرا شود. ابتدا، والدین باید قوانین روشن و گفتگوی باز با کودکان برقرار کنند تا آنها درک کنند که چه کسانی میتوانند با آنها ارتباط برقرار کنند و چه محتوایی را به اشتراک بگذارند. همچنین بررسی منظم تنظیمات حریم خصوصی حسابهای کودکان، مانند محدود کردن چتها و محتوای قابلمشاهده، ضروری است. در این راستا پیشنهاد میشود والدین با سیاستهای یادگیری دیجیتال آشنا شوند؛ منابع و خط تلفنهای محلی مرتبط با ایمنی آنلاین کودکان را جستوجو کنند تا از جدیدترین مسائل و نحوه گزارش آزار اینترنتی یا محتوای نامناسب مطلع باشند. همچنین آنها میتوانند با آموزش و آشنایی با پلتفرمهای اجتماعی و استفاده از ابزارهای کنترل والدین برای نظارت بر فعالیتها مانند بررسی پروفایلها و اپلیکیشنها بهصورت دورهای به فرزندان در این زمینه خود کمک کنند. در سطح آموزشی، مدارس باید با برگزاری برنامههای سواد دیجیتال کودکان را در مورد خطرات آنلاین آگاه سازند و آنها را تشویق به گزارش موارد مشکوک کنند. پیشنهاد میشود شرکتهای فناوری، پلتفرمهای کودکمحور با ویژگیهای ایمنی پیشفرض طراحی کنند، مانند فیلترهای محتوا و محدودیتهای سنی برای کودکان و نوجوانان زیر سن قانونی؛ و در آخر پیشنهاد میشود تمام دولتها قوانینی مانند COPPA را تقویت کنند و برنامههایی عمومی برای افزایش آگاهی والدین راهاندازی نمایند تا محیط دیجیتال امنتری برای کودکان ایجاد شود.
نتیجهگیری
در مجموع باید گفت حریم خصوصی کودکان در شبکههای اجتماعی مسئلهای حیاتی است که با پیشرفت فناوریهای دیجیتال، چالشهای پیچیدهای ایجاد کرده و نیاز به رویکردهای جامع دارد. این نوشتار با بررسی چالشهایی مانند حریم خصوصی، قلدری سایبری، نفرتپراکنی آنلاین، بهرهبرداری جنسی و نقض دادهها توسط شرکتهای فناوری، و راهکارهای قانونی مانند ابتکارات سازمان ملل متحد (COP و MIL) و قانون COPPA، نشان میدهد که حفاظت از کودکان نیازمند همکاری بین والدین، دولتها و پلتفرمهای دیجیتال است و با فعالیتهایی مانند تقویت سواد دیجیتال، اجرای قوانین سختگیرانه و نظارت مداوم و مستمر میتوان محیط آنلاین را به فضایی امنتر تبدیل کرد تا کودکان بدون تهدید هویت و رفاهشان، از مزایا و فرصتهایی که این فناوریها ایجاد میکنند بهره ببرند. در غیر این صورت نسلهای آینده ممکن است با عواقب جبرانناپذیری روبرو شوند.
منابع
- A .Stetson. (2025 October 31). Children’s Privacy on Social Media: What Parents Should Know Before Posting. Neapolitan Family. from: https://neafamily.com/childrens-privacy-social-media/
- Federal Trade Commission. (2020, July). Complying with COPPA: Frequently Asked Questions. Federal Trade Commission. From: https://www.ftc.gov/business-guidance/resources/complying-coppa-frequently-asked-questions
- Howard, P., & Neudert, L., & Prakash, N,. & Vosloo, S. (2021, August). Digital misinformation/disinformation and children. UNICEF. From: https://www.unicef.org/innocenti/reports/digital-misinformation-disinformation-and-children
- Livingstone, S. Stoilova, M. and Nandagiri, R. (2019). Children’s data and privacy online: Growing up in a digital age. An evidence review. London: London School of Economics and Political Science.
- National Society for the Prevention of Cruelty to Children. (n.d). What children say about using social media. NSPCC. From: https://www.nspcc.org.uk/keeping-children-safe/online-safety/social-media/
- Nissenbaum, H. (2010) Privacy in context. Technology, policy, and the integrity of social life. Stanford: Stanford University Press.
- SOS children’s (2025 January 8). Young people call for digital literacy to address risks of social media. Sos childrens villages. From: https://www.sos-childrensvillages.org/news/protecting-children-on-social-media
- (2018). Children’s online privacy and freedom of expression: Industry toolkit. ,UNICEF. From: https://www.unicef.org/childrightsandbusiness/media/226/file/Brief-Children-and-Online-Privacy
- United Nations. (n.d). Child and Youth Safety Online. The UN. From: https://www.un.org/en/global-issues/child-and-youth-safety-online
