در طول نزدیک به پنج دهه عمر حکومت جمهوری اسلامی، دستگاههای نظامی، امنیتی و اطلاعاتی تقریبا هر تظاهرات، اعتراضات و نارضایتی عمومی را با خشونت سرکوب کردهاند. در این سالها همواره بحثها بر سر اینکه وظیفه سرکوب دقیقا برعهده کدام نهاد امنیتی داخلی است، جدی بوده است.
ویدئوها و روایتهایی که طی روزهای گذشته در شبکههای اجتماعی منتشر شده و از سوی رسانههای بینالمللی و سازمانهای حقوق بشری راستیآزمایی شدهاند، نشان میدهد نیروهای مسلح به سوی جمعیت آتش گشودهاند و دست به اقداماتی زدهاند که به گفته ناظران، از سرکوبهای پیشین نیز خشنتر بوده است. در خصوص تعداد واقعی کشتهها، اتفاق نظری وجود ندارد و از هزار تا بیش از ۱۰ هزار نفر در گزارشهای مختلف یاد میشود.
ایران در سالهای گذشته بارها شاهد موجهای اعتراض ضدحکومتی بوده است؛ از جمله اعتراضات سال ۲۰۲۲ پس از کشته شدن مهسا امینی به دست گشت ارشاد، یا جنبش سبز در سال ۲۰۰۹ که پس از اعلام پیروزی محمود احمدینژاد شکل گرفت.
در گزارشی که این هفته منتشر شد و تصاویر ثبتشده در ۱۶ شهر از ۹ استان ایران را تحلیل کرده، سازمان عفو بینالملل اعلام کرده است که «معترضان غیرمسلح بارها از ناحیه سر و قفسه سینه هدف نیروهای امنیتی قرار گرفتهاند؛ نیروهایی که در خیابانها و روی پشتبامها، از جمله پشتبام ساختمانهای مسکونی، مساجد و پاسگاههای پلیس مستقر بودهاند.»
این نهاد حقوق بشری مستقر در بریتانیا اعلام کرده است: «رهبر جمهوری اسلامی و نیروهای امنیتی بدترین سرکوب تاریخ را به راه انداختهاند.»
سه بازوی مسلح سرکوب در ایران
عفو بینالملل از سه بازوی اصلی مسلح که حکومت به رهبری علی خامنهای برای سرکوب اعتراضات به کار گرفته نام میبرد:
۱. نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران که با نام اختصاری «ناجا» شناخته میشود و شامل نیروهای لباسشخصی و یگانهای ویژهای مانند گشت موسوم به «ارشاد» است؛ واحدی که از جمله وظایف آن نظارت و اعمال اجبار در زمینه حجاب اسلامی زنان است. این نیرو بخشی از ساختار نظامی کشور محسوب میشود، خط مقدم امنیت عمومی را تشکیل میدهد و بنا بر برآورد اندیشکده آمریکایی «موسسه مطالعه جنگ»، بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نیرو در اختیار دارد.
۲. بسیج، شبهنظامی داوطلبی که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایجاد شد و در ابتدا برای جذب نیرو جهت جنگ با عراق به کار میرفت. بسیج اکنون یک نیروی شبهنظامی با صدها هزار عضو است که برای تامین امنیت عمومی و سرکوب مخالفان بسیج میشود.
۳. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ نهادی حکومتی با ابعاد نظامی و غیرنظامی که عملا یک ارتش موازی به شمار میرود و در خارج از مرزهای ایران نیز فعالیت دارد. سپاه مستقیما به رهبر جمهوری اسلامی پاسخ میدهد و پس از کشته شدن حسین سلامی در جنگ خردادماه گذشته با اسرائیل، محمد پاکپور فرماندهی آن را بر عهده دارد.
نیروی قدس، شاخه برونمرزی سپاه که در دوران فرماندهی قاسم سلیمانی قدرت زیادی به دست آورد و او در سال ۲۰۲۰ در حمله آمریکا کشته شد، مسئول هماهنگی فعالیتهای خارجی سپاه است؛ از جمله ارتباط و تامین مالی حزبالله لبنان، حوثیهای یمن و گروههای شبهنظامی وابسته در دیگر کشورهای خاورمیانه.
سپاه پاسداران از سوی ایالات متحده در فهرست سازمانهای تروریستی قرار گرفته و پارلمان اروپا نیز خواستار قرار گرفتن آن در فهرست مشابهی در اتحادیه اروپا شده است.
بر اساس گزارش سازمان دیدهبان حقوق بشر، این نیروها علیه معترضان از «تفنگ، مسلسل، سلاحهای ساچمهای و ضربوشتم» استفاده کردهاند؛ اقداماتی که از ابتدای سال جاری تاکنون در دهها مورد مستند شده و به کشته و زخمی شدن شهروندان غیرمسلح انجامیده است.
این همان نیروهایی هستند که سرکوب اعتراضات جنبش «زن، زندگی، آزادی» را نیز پس از کشته شدن مهسا امینی در سال ۲۰۲۲ بر عهده داشتند.
در گزارشی که سال ۲۰۲۵ از سوی کمیسیون حقیقتیاب شورای حقوق بشر سازمان ملل ارائه شد، آمده است: «ایران طی دو سال گذشته از به رسمیت شناختن مطالبات مربوط به برابری و عدالت به طور شایسته خودداری کرده است و جرمانگاری، نظارت و سرکوب مستمر معترضان، خانوادههای قربانیان و بازماندگان، بهویژه زنان و دختران، عمیقا نگرانکننده است.»
نقش نیروهای خارجی در سرکوب اعتراضات ایران
اما از زمان اعتراضات ۱۸ تیر ماه سال ۱۳۷۸، تا همین امروز، همواره از نقش نیروهای مزدور خارجی در سرکوب اعتراضات مردمی در ایران یاد شده است.
در جریان اتفاقات ۱۸ تیر که با سرکوب خونین دانشجویان و معترضان همراه بود، گزارشهایی در خصوص نقش گروهی از حزبالله لبنان در سرکوب خشونتآمیز معترضان منتشر شده بود. بعد از آن در جریان جنبش سبز و سال ۸۸، گزارشهای متعددی در خصوص نقش داشتن مزدوران این گروه لبنانی در حمله به معترضان به نتیجه انتخابات آن سال منتشر شد.
با گسترش فعالیتهای فرامرزی سپاه پاسداران و به ویژه نیروی قدس آن، نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه، بیش از قبل گسترش یافتند. به همان ترتیب، در جریان اعتراضات ادوار بعدی، نقش و حضور این گروهها در سرکوب ایرانیان نیز بیش از قبل شد.
