مقدمه
در عصر حاضر، با وجود جوامع مدرن و فناوریهای پیشرفته، بشریت همچنان با یکی از بنیادیترین تناقضات وجودی خود دستوپنجه نرم میکند: جهانی که در آن آب بهعنوان مایعی حیاتبخش، همزمان نماد فراوانی/کمیابی، توسعه/محرومیت و همکاری/ درگیری شده است. اگرچه آب بهعنوان حق مسلم هر انسان و سنگ بنای محیطزیست سالم به رسمیت شناخته شده است، اما دستیابی عادلانه و پایدار به آن به یکی از پیچیدهترین چالشهای عصر حاضر تبدیل گشته است. این چالش در تقاطع چندین بحران بزرگ جهانی از تغییرات اقلیمی و فروپاشی اکوسیستمها تا نابرابریهای ساختاری و سیاستهای توزیع ناعادلانه قرار دارد و میلیاردها انسان را در سراسر کره زمین به طور مستقیم تحتتأثیر قرار میدهد. از این منظر، مسئله آب تنها یک چالش فنی یا زیستمحیطی نیست، بلکه به حقیقتی مربوط به تعهدات اخلاقی، چارچوبهای حقوقی و آرمانهای عدالتجویانه جامعه جهانی بدل شده است.
برایناساس، آب یک ضرورت زیستی است و حق دسترسی به آب در سطح بینالمللی بهعنوان یک حق بشری اعلام شده است. بااینحال، دسترسی به آب کافی با کیفیت مطلوب، توسط فضای اکولوژیکی موجود یا محدودیتهای دسترسی به آب تعیین میشود. در شرایط کنونی، به دلیل مصرف مداوم و بحرانهای آبوهوایی، دسترسی به آب دچار اختلال شده و نگرانیهایی را در زمینه حقوق و زندگی انسانها ایجاد کرده است. بهاینترتیب، این موضوع بسیار پیچیده و یک مسئله توزیعی محسوب میشود که در مقابل مفهوم توسعه پایدار قرار میگیرد؛ جایی که منافع فراملی و بیننسلی در سطح جهان مطرح میشود.
پیوند ناگسستنی محیطزیست سالم و حقوق بشر
محیطزیست سالم یکی از فاکتورهای برخورداری از حقوق بشر است. مردم بومی بهویژه در برابر تغییرات اقلیمی آسیبپذیر هستند؛ بهعنوانمثال، کسانی که در منطقه قطب شمال یا مناطق کوهستانی زندگی میکنند به آب یخچالهای طبیعی وابسته هستند. بسیاری از ساکنان جزیرهها و سواحل به دلیل افزایش سطح دریا که نهتنها ناشی از تغییرات اقلیمی، بلکه ناشی از افزایش استخراج آبهای زیرزمینی است، در معرض خطر ازدستدادن محل زندگی خود قرار دارند. در سراسر جهان، از هر 5 کودک، 1 نفر آب کافی برای استفاده شخصی ندارد که بخش عمدهای از آن به دلیل آسیبپذیری فزاینده در برابر آب، سیل و خشکسالی است (Rees, 2021: 7).
تغییرات اقلیمی، ازدسترفتن تنوع زیستی و آلودگی، کره زمین را به خطر میاندازد و حقوق مردم را برای زندگی، سلامت، غذا و آب تضعیف میکند. این شرایط وخیم منجر به افزایش تعامل بین رژیم حقوق بشر و رژیم اقلیمی میشود، همانطور که در شکلگیری شبکههای بزرگ و ادغامکننده موضوعات، از فعالان حقوق بشر و اقلیم، مانند اتحاد بین حوزههای انتخابیه برای گنجاندن حقوق بشر در توافقنامه پاریس ۲۰۱۵، استفاده شده است (Tignino & Mbengue, 2022: 4).
یکی دیگر از مظاهر این وابستگی متقابل و روبهرشد دو رژیم، «سبز شدن» رژیم حقوق بشر از طریق سیاستها و مقررات مختلف است. بهعنوانمثال، قطعنامه 13/48 شورای حقوق بشر، مصوب ۸ اکتبر ۲۰۲۱، حق برخورداری از محیطزیست ایمن، تمیز، سالم و پایدار بهعنوان یک حق بشری برای بهرهمندی از حقوق بشر چه از نظر ماهوی (مثلاً حق حیات) و چه از نظر رویهای (مثلاً دسترسی به عدالت) را به رسمیت میشناسد.
از جمله حقوقی که شورا بهعنوان حقوقی که تحتتأثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفتهاند فهرست میکند، حق آب (RTWS) است. در این راستا، حقوقی که در منشور بینالمللی حقوق بشر (شامل اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی و دو پروتکل اختیاری آن) گنجانده نشده بودند، بعداً در ارتباط با حق استاندارد مناسب زندگی و حق سلامت تفسیر شدند. وجود این حقوق، داستانی از بحثوجدل و حمایت از حقوق بشر است، چرا که از دهه 1970 توسط گروههای زیستمحیطی مورد حمایت قرار گرفتهاند. پیشرفت در این زمینه به این دلیل امکانپذیر بود که مدافعان در بخشهای مختلف با یکدیگر همکاری میکردند و بارها در کنفرانسها و جلسات چندجانبه، توجه را به تأثیرات حقوق بشری در دسترسی به آب جلب میکردند (Reiners, 2021: 15).
راههای پیش رو: تحقق حق آب در برابر چالشهای زیستمحیطی
امروزه، تحقق دسترسی آبهای زیرزمینی دور از دسترس (RTWS) نیازمند اقدامات ویژه و همکاری بیشتر دررابطهبا چالشهای زیستمحیطی است. آبهای زیرزمینی دور از دسترس، بهویژه در برابر تصرف توسط دولتها و شرکتهایی که قیمتها را برای تأمین زیرساختهای آب تعیین میکنند، آسیبپذیر هستند (Gerlak, Baer & Lopes, 2018: 11)؛ لذا این مسئله، احتمال به خطر انداختن استانداردها در ابتکارات سیاست جهانی یا تشدید نابرابریها را به همراه دارند (Langford & Winkler, 2013: 16).
کمبود آب بهعنوان یک منبع جهانی، ضرورت یک رویکرد عام حقوق بشری به آبهای زیرزمینی دور از دسترس را برجسته میکند. بااینحال، چنین رویکرد جهانی توسط انسان شناسانی که به واقعیت منحصربهفرد مردم بومی ساکن در رودخانهها اشاره میکنند، مورد اعتراض قرار گرفته است. این مسئله نشان میدهد که آب بهعنوان یک حق انسانی و یک منبع طبیعی از نظر مفهومی جامع نیست (Viaene, 2021: 19).
در نتیجه، این سؤال مطرح میشود که چگونه رژیم بینالمللی حقوق بشر میتواند بهرهمندی از آبهای زیرزمینی دور از دسترس را برای آینده تضمین کند و درعینحال، در محاسبه کثرت روابط آب و محیطزیست در سراسر جهان عملکرد بهتری داشته باشد. در پاسخ باید گفت که راهکارهایی در این زمینه وجود دارد که به آنها اشاره میکنیم.
- اتخاذ یک رویکرد جامع و جهانی: برای رسیدن به این هدف، پیشنهادهای سیاستی باید منعکسکننده یک فرآیند مشارکتی باشند که در آن متخصصانی از پیشینههای مختلف،گروههای آسیبپذیر و افراد آسیبدیده، نظرات خود را ارائه میدهند. همچنین، زمانی که در فرآیند تصمیمگیری چیزی بیش از تخصص حقوقی در نظر گرفته شود، احتمال تحقق استانداردهای حقوق بشری بیشتر است. علاوه بر این، فرآیندها باید در سطح جهانی انجام شوند.گزارشگران ویژه و بازدیدهای کشوری آنها گامی در مسیر درست است، زیرا نهادهای حقوق بشری باید به میان مردم و محلهای درگیریهای آبی و زیستمحیطی بیایند. درگیریهای آبی و زیستمحیطی با چالشهای عملی مانند دسترسی به آب مرتبط هستند که اغلب نیاز به سفرهای طولانی به مناطق روستایی دارد. بهعنوانمثال، به نظرات تخصصی مهندسان در مورد زیرساختهای آب همواره احتیاج است.
- تقویت همکاری بیننهادی: یک رویکرد جامع برای تحقق RTWS باتوجهبه چالشهای زیستمحیطی فعلی، مستلزم آن است که نهادهای حقوق بشر سازمان ملل متحد با سایر نهادها مانند برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP)، کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی (UNFCCC) و سازمان بهداشت جهانی (WHO) ارتباط برقرار کرده و با آنها همکاری کنند. این مهم باید به یک قاعده تبدیل شود. مهمتر از همه، این همکاری باید از طریق دفاتر کشوری بهجای دفتر مرکزی تسهیل شود، زیرا مشارکت بازیگران محلی و جامعه مدنی در این فرآیند بسیار مهم است.
- تأکید بر تفکیکناپذیری حقوق بشر: حقوق و آزادیهای بنیادین بشر، تفکیکناپذیر و به هم وابسته هستند. به این معنی که یک حق بدون سایر حقوق قابلتحقق نیست. چالشهای زیستمحیطی این اصل را برجسته کرده است و آبهای زیرزمینی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. همه نهادهای حقوق بشر باید همچنان جنبههای مربوط به آب را در کار نظارتی خود لحاظ کنند. کمیته حقوق بشر در تفسیر خود در مورد حق حیات در سال ۲۰۱۸، برای اولینبار آبهای زیرزمینی را به حق بر محیطزیست سالم مرتبط کرد (Viaene,2021: 17).
- تقویت مأموریتهای کارشناسان مستقل: کارشناسان مستقل حقوق بشر مأموریت دارند در مورد حقوق بشر از منظر موضوعی یا کشوری خاص، گزارش ارائه دهند. آنها برای انجام مأموریت خود و همکاری در مورد آینده بحران آبهای زیرزمینی و مسائل زیستمحیطی مرتبط، به منابع کافی نیاز دارند. نمونههای قبلی گزارشهای موضوعی در مورد حقوق بشر و بحران جهانی آب شامل موضوعاتی مانند آلودگی آب، کمبود آب، بلایای مرتبط با آب و همچنین وابستگی حقوق بشر به زیستکره سالم است. اکنون گزارشگران ویژه حقوق بشر و محیطزیست، آب آشامیدنی سالم و بهداشت، پیامدهای مدیریت و دفع صحیح مواد و زبالههای خطرناک برای حقوق بشر را هم مورد بررسی قرار میدهند (WHO, 2025: 42).
تعهدات حقوق بشری مربوط به آب پاک، ایمن و کافی
بهرسمیتشناختن حق برخورداری از محیطزیست سالم در سطح بینالمللی، در سال ۲۰۲۱ بهعنوان نقطه عطفی برای حفاظت از مردم و طبیعت مورد تجلیل قرار گرفت. بااینحال، نظارت و اجرای آن، فشار بیشتری را بر سازمان ملل متحد وارد خواهد کرد و خطر تضعیف حقوق بشر بهعنوان هنجارهای جهانی را به همراه خواهد داشت. گزارشگران حقوق بشر در این سال، وضعیت دسترسی به آب در جهان را بررسی کردند. از جمله کسانی که مجبور به نوشیدن آب آلوده یا شور خطرناک بودند، توسط صنایع استخراجی از آب محروم گشتند، دیگر قادر به پرورش غذای خود یا برداشت ماهی نبودند، فرهنگهایشان توسط پروژههای نسنجیده از سدها و معادن به خطر افتاد و مجبور به مهاجرت به دلیل سیل، خشکسالی یا سایر بلایای مرتبط با آب شدند. بهعلاوه اعلام گردید که بیش از ۲ میلیارد نفر به آب آشامیدنی ایمن و مدیریت شده دسترسی ندارند . از هر سه گونه آب شیرین، یک گونه در معرض خطر انقراض دارد. همچنین باید اشاره داشت که سهچهارم از کل بلایای طبیعی در بیست سال گذشته مربوط به آب بوده است؛ از جمله سیل، رویدادهای شدید آبوهوایی، رانش زمین و خشکسالی. دراینبین، نابرابری را عنصر قابلتوجهی از بحران آب دانستهاند. درحالیکه برخی از مردم و جوامع برای زندهماندن با چند لیتر آب در روز تلاش میکنند، مشاغل و مردم در کشورهای ثروتمند مقادیر زیادی آب مصرف میکنند (OHCHR, 2024: 2).
باید اشاره داشت که آب مایه حیات انسانها و حیات روی زمین است. اکوسیستمهای آبی همچون تالابها، رودخانهها، دریاچهها، چشمهها و سفرههای آب زیرزمینی، به حفظ چرخههای هیدرولوژیکی، کربن و مواد مغذی جهانی کمک میکنند. مردم برای انجام کارهای روزانه خود به آب شیرین وابسته هستند. آب کافی و ایمن و اکوسیستمهای آبی سالم برای حفاظت از سلامت، دستیابی به امنیت غذایی و پایاندادن به فقر ضروری هستند. هر روز بیش از ۷۰۰ کودک زیر ۵ سال بر اثر بیماریهای مرتبط با آب جان خود را از دست میدهند. تا سال ۲۰۴۰، تقریباً ۶۰۰ میلیون کودک در مناطقی با منابع آبی بسیار محدود زندگی خواهند کرد. همچنین در سطح جهان، بیش از ۵۰۰ میلیون کودک در مناطق بسیار پرخطر سیل زندگی میکنند (Rees, 2021: 13).
اگرچه آب برای زندگی ضروری است، اما آب آلوده و کمبود آب میتواند باعث مرگ شود. با آب سالم و کافی نیز میتوان از نزدیک به ۲ میلیون مرگ سالانه جلوگیری کرد. تحقق حق آب، مستلزم تضمین آب سالم و کافی برای مصارف شخصی و خانگی است. آلودگی و عوامل بیماریزا میتوانند مانع از ایمن بودن آب برای مصرف انسان شوند. بیماریهای ناشی از آب، سالانه صدها میلیون نفر را مبتلا میکند. همچنین افرادی که ناامنی آب و بلایای طبیعی را تجربه میکنند، دچار پریشانی روانی میشوند؛ بنابراین آب سالم و کافی و اکوسیستمهای آبی سالم، عناصر اساسی حق بر محیطزیست سالم هستند که توسط دادگاههای منطقهای، قوانین ملی و رویه قضایی ملی به رسمیت شناخته شدهاند (Mueller & Gasteyer, 2021: 7).
در این میان، دادگاه بینآمریکایی حقوق بشر تأکید کرده است که «حق بر محیطزیست سالم، برخلاف سایر حقوق، از اجزای محیطزیست مانند جنگلها، رودخانهها و دریاها محافظت میکند». کمیسیون حقوق بشر و مردم آفریقا نیز در پروندهای مربوط به آلودگی آب توسط صنعت نفت، اظهار داشت که حق بر محیطزیست سالم «مستلزم آن است که دولت اقدامات معقول و دیگری را برای جلوگیری از آلودگی و تخریب محیطزیست انجام دهد». دادگاه حقوق بشر اروپا نیز حکم داده است که آلودگی آب میتواند چندین حق انسانی، از جمله حق «برخورداری از یک محیطزیست سالم و حفاظت شده» را نقض کند (OHCHR, 2024: 1).
در مجموع، حقوق بشر ایجاب میکند که دولتها اقدامات لازم برای بهبود زندگی و معیشت محرومترین افراد را در اولویت قرار دهند. اصول چارچوب حقوق بشر و محیطزیست، سه دسته از تعهدات دولتها را روشن میکند: تعهدات رویهای، تعهدات ماهوی و تعهدات ویژه نسبت به افراد در موقعیتهای آسیبپذیر. برایناساس یک طرح کلی و مبتنی بر حقوق بشر میتواند برنامههایی را برای جلوگیری از بحران، مدیریت کند؛ از جمله:
- گنجاندن مفهوم مدیریت آب در برنامههای درسی و آموزشی؛
- تضمین یک رویکرد فراگیر و عادلانه برای مشارکت عمومی در تمام برنامهریزیها و اقدامات مربوط به تخصیص، حفاظت و استفاده پایدار از آب؛
- فراهمکردن دسترسی به عدالت و راهحلهای مؤثر برای همه، تا دولتها و مشاغل در قبال انجام تعهدات و مسئولیتهای خود دررابطهبا آب ایمن، کافی و اکوسیستمهای آب شیرین سالم پاسخگو باشند؛
- ارزیابی تأثیرات بالقوه زیستمحیطی، اجتماعی، بهداشتی، فرهنگی و حقوق بشری تمام برنامهها، سیاستها و پیشنهادهایی که میتوانند اکوسیستمهای آب را آلوده کنند، نابود یا کاهش دهند؛
- احترام به حقوق مردم بومی و جوامع محلی در تمام اقدامات مربوط به آب و اکوسیستمهای آبی سالم، از جمله بهرسمیتشناختن قانونی دانش سنتی، قوانین عرفی، مالکیت جمعی و حق مردم بومی برای رضایت آزادانه و آگاهانه.
- باتوجهبه این مسائل و دررابطهبا تعهدات اساسی، دولتها نباید از طریق اقدامات خود حق محیطزیست سالم یا سایر حقوق بشر مرتبط با آب را نقض کنند. در مقابل لازم است از نقض این حقوق توسط اشخاص ثالث، بهویژه مشاغل محافظت کنند و قوانین، سیاستها و برنامههایی را برای تحقق این حقوق وضع، اجرا و اعمال کنند. کشورهای ثروتمند نیز باید سهم بیشتری در تأمین هزینههای تأمین آب سالم و کافی در کشورهای کمدرآمد داشته باشند.
جمعبندی
حق دسترسی به آب سالم بهعنوان یکی از اجزای اساسی حقوق بشر و حق برخورداری از محیطزیست سالم شناخته شده است. بااینحال، بحران جهانی آب که تحتتأثیر تغییرات اقلیمی، مصرف بیرویه و الگوهای نابرابر توزیع، تشدید شده است، این حقوق را بهطورجدی به خطر انداخته است. گروههای آسیبپذیر از جمله مردم بومی، زنان و کودکان، بیش از دیگران با پیامدهای ناگوار کمآبی و آلودگی آب مواجه هستند. برای مقابله با این چالش، رویکردی جامع مبتنی بر مبانی حقوق بشر ضروری است که در آن مشارکت فراگیر جوامع محلی، تقویت همکاریهای بینالمللی، مسئولیتپذیری دولتها و کسبوکارها و اولویتدهی به عدالت زیستمحیطی در کانون اقدامات قرار گیرد. تنها از این طریق میتوان به آیندهای ایمن، عادلانه و پایدار برای تمامی ساکنان کره زمین دستیافت.
منابع
- Gerlak, A. K., Baer, M., & Lopes, P. (2018). Taking stock of the human right to water. International Journal of Water Governance. 6, 108–134. From: https://doi.org/10.7564/16-IJWG127
- Langford, M., & Winkler, I. (2013). Quantifying water and sanitation in development cooperation: power or perversity. Harvard School of Public Health. 23, 1-29. From: https://fr.ircwash.org/sites/default/files/ssrn-id2278656.pdf
- Mueller, J. T., & Gasteyer, S. (2021). The widespread and unjust drinking water and clean water crisis in the United States. Nature Communications. From: https://www.nature.com/articles/s41467-021-23898-z
- OHCHR., & UNEP., & UNDP. (2024). What is the Right to a Healthy Environment. United Nations Development Programme. From: https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2023-01/UNDP-UNEP-UNHCHR-What-is-the-Right-to-a-Healthy-Environment.pdf
- Rees, N. (2021). The Climate Crisis Is a Child Rights Crisis: Introducing the Children’s Climate Risk Index. UNICEF. From: https://eric.ed.gov/?id=ED614506
- Reiners, N. (2021). Despite or because of contestation? How water became a human right. Human Rights Quarterly. 43(2), 329-343. From: https://muse.jhu.edu/pub/1/article/791095/summary
- Tignino, M., & Mbengue, M. M. (2022). Climate change at the crossroads of human rights: The right to a healthy environment, the right to water and the right to development. RECIEL. From: https://doi.org/10.1111/reel.12440
- Viaene, L. (2021). Indigenous Water Ontologies, Hydro-Development and the Human/More-Than-Human Right to Water. A Call for Critical Engagement with Plurilegal Water Realities. Water. From: https://doi.org/10.3390/W13121660
- World Health Organization. (2025). Exposure to lead: a major public health concern. Preventing disease through healthy environments. World Health Organization. From: https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=5d90EQAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR3&dq=the+right+to+healthy+environment&ots=SGvH1frU_z&sig=RmflD1Z-gi9yVOJFQ2Y2qDOfFL0
